Tọa đàm khoa học: "Hệ thống chữ số trong một số ngôn ngữ thế giới và hàm ý văn hóa của chúng"

Hàng nghìn ngôn ngữ được các dân tộc trên thế giới đang sử dụng với các hệ số đếm như hệ số thập phân, nhị phân và ngôn ngữ trở thành một hiện tượng hấp dẫn như kính vạn hoa, phản ánh sự đa dạng và các bước phát triển khác nhau trong khái niệm “hệ số đếm” của con người.

Ngày 16/03/2015, tại phòng A001 Trường ĐHKHXH&NV-ĐHQG-HCM đã diễn ra buổi tọa đàm khoa học với chủ đề "Hệ thống chữ số trong một số ngôn ngữ thế giới và hàm ý văn hóa của chúng" do TS. Eugene Chan, nghiên cứu viên cao cấp của Viện nghiên cứu Max Planck (Leipzig, Đức) trình bày. Buổi tọa đàm do Khoa Việt Nam học và Phòng QLKH-DA phối hợp tổ chức. Đến tham dự của TS. Ngô Thị Phương Lan – Phó Hiệu trưởng, PGS.TS. Lê Khắc Cường – Trưởng Khoa Việt Nam học, TS. Nguyễn Ngọc Thơ – Trưởng phòng QLKH-DA, ThS. Trần Thị Kim Anh – Phó trưởng phòng QLKH-DA, TS. Nguyễn Thị Thanh Tâm – Khoa Nhân học, TS. Trần Long – Khoa Văn hoá học, các nhà nghiên cứu, thầy cô giáo, các nghiên cứu sinh, học viên cao học đã đến dự.


TS. Ngô Thị Phương Lan – Phó Hiệu trưởng nhà trường (bìa phải) phát biểu. Ảnh: Việt Thành
 
Bắt đầu buổi tọa đàm, TS. Ngô Thị Phương Lan – Phó Hiệu trưởng đã thay mặt Nhà trường gửi lời cảm ơn đến diễn giả và nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc nghiên cứu ngôn ngữ và hàm ý văn hoá của chúng trong nghiên cứu KHXH cũng như tính liên ngành của các công trình nghiên cứu tại Nhà trường. TS. Ngô Thị Phương Lan nhấn mạnh buổi tọa đàm chắc chắn mang lại nhiều kinh nghiệm trong nghiên cứu so sánh, bởi nó không phải chỉ là đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học mà còn là đề tài nghiên cứu cho các nhà dân tộc học, nhân học và văn hóa học, một trong các mục đích cao nhất chính là góp phần tìm hiểu, gìn giữ các ngôn ngữ bản địa, gìn giữ tri thức bản địa của các tộc người thiểu số trên hành tinh này.


TS. Ngô Thị Phương Lan – Phó Hiệu trưởng tặng hoa cho TS. Eugene Chan. Ảnh: Việt Thành

TS. Eugene Chan, diễn giả chính tại buổi tọa đàm, trình bày tiến trình lịch sử phát tán và giao thoa ngôn ngữ ở vùng đất Đông Nam Á cổ (Nam Dương Tử, Đông Nam Á), lòng chảo Thái Bình Dương và chuỗi đảo ở Ấn Độ Dương (Andaman, Madagasca). Ngữ hệ là một hiện tượng đặc biệt, được lan ra, ngoài ý thức của cộng đồng. Chúng lan ra, vượt xa tầm với của sử học. Nếu chúng ta nghiên cứu tỉ mỉ một ngữ hệ, ví dụ ngữ hệ Nam Đảo ở Đông Nam Á và Châu Đại Dương, chúng ta thấy các ngôn ngữ trong hệ có những dạng thân thuộc trong từ vựng, ngữ pháp, âm vị phổ biến đến mức chỉ có một khái niệm về tổ tiên chung, về một nơi phát sinh chung mới có thể giải thích được chúng (Peter Bellwodd, 2010, trang 204). Các ngữ hệ không giống động vật, không thể được tạo ra từ sự lai ghép những nhóm ngôn ngữ hay loại vật có nguồn gốc xa lạ. Hệ Nam Đảo có khoảng 1000 ngôn ngữ trải hơn nữa vòng trái đất từ đảo Madagasca đến đảo Phục Sinh. Có khoảng 350 triệu người sử dụng tiếng Nam Đảo, phần lớn ở Đông Nam Á, đặt biệt ở Indonesia và Philippines (tiếng Java có 60 triệu người sử dụng). Người nói tiếng Nam Đảo chủ yếu thuộc chủng Á (Mongoloid), nhưng cũng gồm cả nhiều dân cư thuộc chủng Melanesia ở tây Thái Bình Dương, thuộc chủng Negritos ở Philippines. Vào thời tiền thuộc địa, văn hóa của họ rất đa dạng, từ văn hóa của các quốc gia Ấn giáo và Hồi giáo đến văn hóa các bầy người săn bắt hái lượm. Tuy nhiên theo logic đã trình bày ở trên, hệ Nam Đảo không hình thành một cách ngẫu nhiên trong không gian và thời gian. Nó có một cội nguồn lịch sử chung, với một hạt nhân vững chắc về ngôn ngữ và văn hóa, dù phân bố rộng và được các dân tộc xa lạ tiếp nhận (Peter Bellwodd, 2010, trang 209).

Đây là một khu vực chịu sự giao thoa ngôn ngữ khá lớn nhưng cũng là một khu vực có tính đa dạng tộc người, đa dạng văn hoá thuộc hàng cao nhất của thế giới. Các nghiên cứu về đồng dạng ngôn ngữ đã chỉ ra tính khu vực và liên kết vùng khá chặt chẽ của các cộng đồng dân tộc ở khu vực này. Thế giới có nhiều dân tộc, có các khung văn hóa riêng, ngôn ngữ riêng được định dạng qua lịch sử và chứa đựng nhiều trí thức quý giá còn chưa được khai thác hết.


TS. Eugene Chan, trình bày nghiên cứu. Ảnh: Việt Thành

Toàn cầu hóa đã làm biến đổi kinh tế, văn hóa, tác động làm cho nhiều ngôn ngữ đang có nguy cơ tuyệt chủng. Nhiều nhà ngôn ngữ học dự đoán một nửa ngôn ngữ thế giới hiện nay có thể biến mất trong những thập kỷ đến, vì thế hơn 7.105 ngôn ngữ đang tồn tại là một kho tàng văn hóa lớn của nhân loại đang cần được bảo vệ. Nhằm mục tiêu tránh nguy cơ tuyệt chủng ngôn ngữ và văn hoá, Liên Hiệp Quốc lấy năm 1992 làm “Năm nguy cấp của ngôn ngữ”, và có những hành động khẩn cấp để cứu ngôn ngữ, tài liệu lưu trữ của một số quốc gia thuộc nhóm có nguy cơ tuyệt chủng cao.

Hàng nghìn ngôn ngữ được các dân tộc trên thế giới sử dụng, nên việc nghiên cứu đến hệ số đếm như hệ số thập phân, nhị phân trở thành một hiện tượng hấp dẫn như kính vạn hoa, phản ánh sự đa dạng và các bước phát triển khác nhau trong khái niệm “hệ số đếm” của con người. Hệ thống dữ liệu ngôn ngữ là tài sản vô giá cần được ghi chép lại, ví dụ “hệ số đếm” bản địa của các dân tộc thiểu số dễ bị thay thế bởi các nước láng giềng có ưu thế về kinh tế và chính trị, trong khi đó thế hệ trẻ có xu hướng loại bỏ các hệ thống chữ số truyền thống đang rất phổ biến tại khu vực Melanesia, Polynesia, Micronesia, Trung Nam Mỹ và một số vùng hải đảo của châu Phi. Hệ số đếm của một số dân tộc thiểu số chỉ còn được các thành viên lớn tuổi trong cộng đồng sử dụng, trong khi đó, thế hệ trẻ thì ngược lại, thích thể hiện chữ số bằng tiếng Anh hoặc một số ngôn ngữ khác chi phối, kết quả là các “hệ số đếm” truyền thống của hầu hết các ngôn ngữ nhỏ nhanh chóng thay thế bằng những ngôn ngữ chiếm ưu thế. Ngay cả những hệ thống số của các ngôn ngữ lớn có thể bị ảnh hưởng theo cách này, ví dụ như “chữ số” của Nhật Bản và Thái Lan đã có sự thay thế phần lớn bởi ngôn ngữ của Trung Quốc (Comrie; 2005).

Ngữ hệ Nam Đảo (là ngôn ngữ được 180 triệu người sử dụng và là ngôn ngữ được sử dụng nhiều thứ tám trên thế giới), một ngữ hệ phân bố rộng rãi tại các hải đảo Đông Nam Á và Thái Bình Dương, đảo Madagascar và một phần nhỏ tại đại lục Châu Á (nhóm ngôn ngữ Chăm, Raglai, Chru, Jarai, Eđê) tại Việt Nam và nhóm Hoi Hui tại đảo Hải Nam. Về mặt địa lý, ngữ hệ Nam Đảo phân bố kéo dài từ Madagascar ở ngoài khơi Đông Nam châu Phi đến đảo Phục Sinh ở phía Đông Nam của Thái Bình Dương. Khoảng hơn hai mươi ngôn ngữ Nam Đảo là ngôn ngữ chính thức của các quốc gia trong khu vực. Ngữ hệ Nam Đảo và ngữ hệ Nigeria–Congo là hai ngữ hệ lớn nhất trên thế giới về số lượng ngôn ngữ, mỗi ngữ hệ chiếm khoảng 1/5 tổng số ngôn ngữ được ước tính trên thế giới. Tiếng Hawaii, tiếng Rapa Nui, và tiếng Malagasy (nói tại Madagascar) là các ngôn ngữ phân bổ ở những vùng địa lý xa nhất của Ngữ hệ Nam Đảo. Theo Robert Blust (1999), ngữ hệ Nam Đảo được chia thành một số nhánh chính, theo thuyết phổ biến nhất hiện nay đều bắt nguồn từ đảo Đài Loan. Nhóm ngôn ngữ Formosa tại Đài Loan được phân thành 9 phân nhóm bậc đầu tiên của ngữ hệ Nam Đảo. Toàn bộ các ngôn ngữ Nam Đảo được sử dụng bên ngoài Đài Loan (bao gồm tiếng Yami ở ngoài khơi của Đài Loan) thuộc nhánh Mã Lai-Đa Đảo.

Nét tương đồng trong ngôn ngữ thể hiện qua mối quan hệ của ngôn ngữ Chăm ở Việt Nam gần với ngôn ngữ Aceh ở đảo Sumatra của Indonesia, ngôn ngữ Moken ở Thái Lan, đây được xem là những ngôn ngữ anh em gần gũi nhất, trong đó “hệ số đếm” của các vùng này không có sự khác biệt nhiều như so với các ngôn ngữ khác thuộc Nam Đảo. Hay một số ngôn ngữ nhóm Kadai/Kradai ở vùng giáp ranh giữa Việt Nam và Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây) hiện còn được sử dụng, cũng có mối liên hệ mật thiết với hệ ngôn ngữ Nam Đảo.



Tọa đàm thu hút các giảng viên, NCS, HVCH đến tham dự. Ảnh: Việt Thành

Sự đồng dạng hoặc tương đồng do cùng nguồn gốc của hệ thống số đếm trải rộng qua các ngôn ngữ Nam Đảo tại Thái Bình Dương, Đông Nam Á, Nam Trung Hoa và Madagascar. Đặc biệt, theo nghiên cứu này, số 5 thường được các dân tộc Nam Đảo giữ được gốc nguyên bản nhất (lima, lime, ima…) do chúng xuất phát từ việc dùng 5 ngón tay để đếm, do đó, một số dân tộc lấy tên gọi một bàn tay để gọi số 5. Bên cạnh đó, một số dân tộc nhánh Mã Lai – Đa Đảo chọn hệ số đếm 5 làm căn bản, số còn lại chọn 10 hay 4 hay 2; tuy vậy tên gọi số 5 thường cũng rất gần gũi với nhau. Trong công trình nghiên cứu của mình, TS. Eugene Chan đã thông qua tài liệu điền dã tại nhiều quốc gia/vùng lãnh thổ khác nhau kể cả những hòn đảo xa xôi hẻo lánh như Kiribati, Vanuatu Hawaii, đảo Easter – Chile; New Caledonia, Papua New Guinea, Palau, Andaman, Madagascar… để hệ thống được nét tương đồng về hệ số đếm của các dân tộc theo ngữ hệ Nam Đảo.


Chụp ảnh lưu niệm cùng TS. Eugene Chan. Ảnh: Việt Thành.

Không những đường đi của ngữ hệ Nam Đảo đầy lý thú về mặt ngôn ngữ mà còn chứa đựng nét văn hóa bản địa sâu sắc cùng với vùng ngôn ngữ Mã Lai – Đa Đảo. Từ những nghiên cứu về ngôn ngữ, các nghiên cứu khác đã khám phá thêm những nét tương đồng văn hóa, ngôn ngữ của các dân tộc ít người khác theo Nam Đảo với bộ tộc Korowai –Indonesia (một bộ tộc có tục ăn thịt người còn tồn tại đến ngày nay).

Thông qua việc nghiên cứu hệ thống ngôn ngữ của các dân tộc trên thế giới, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã xây dựng được hệ thống dữ liệu ngôn ngữ không những giúp cho việc bảo tồn giá trị văn hóa các dân tộc mà còn bảo tồn tiếng nói của dân tộc mình, giúp cho ngôn ngữ và văn hóa của từng dân tộc hòa mình vào dòng chảy ngôn ngữ và văn hóa chung của toàn thế giới để cùng nhau phát triển bền vững.

Buổi tọa đàm hết sức ý nghĩa về việc cung cấp hệ thống phương pháp trong nghiên cứu ngôn ngữ cũng như văn hóa cho các giảng viên, nghiên cứu sinh và các học viên cao học các ngành Nhân học, Văn hóa và Ngôn ngữ học.


Phòng QLKH-DA

Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.