Vài nét về lịch sử mảnh đất 1,1 ha của Trường ĐH KHXH&NV, và giá trị lich sử kiến trúc khu nhà K

Nguyễn Minh Hoà

Lịch sử giáo dục của nhà trường được gần 60 năm, tính từ 1957, nhưng mảnh đất mà nhà trường đang tọa lạc lại chứa đựng một lịch sử thăng trầm và phong phú. Nó như là một cuốn sách có nhiều chương mà mỗi chương lại phản ánh một thời kỳ lịch sử kế tiếp nhau của thành phố này.

Cách nay hơn 300 năm về trước, mảnh đất được gọi là Sài Gòn-TP.HCM ngày ấy chỉ là đầm lầy, rừng tối và cỏ lác, nhưng cũng chính từ buổi hồng hoang đó, người dân tứ xứ đã phát hiện ra đây là mảnh đất dể sống. Cuối TK 16, khi ấy đã có hơn 4.000 cư dân sống tập trung ở quanh bến sông Sài Gòn và họ tìm đến định cư ở các khu đất cao ráo hai bên sông Sài gòn, trong đó có khu đất mà ngày nay Trường đang tọa lạc.
  
Năm 1698, ngay sau khi Nhà Nguyễn xác lập chủ quyền hành chính ở phương Nam, cử Nguyễn Hữu Cảnh vào làm Thống Suất, thì ngay lập tức tiến hành một trong số các công việc đầu tiên và quan trong nhất của bất kỳ chính quyền cai trị nào là xây dựng hệ thống phòng thủ bảo vệ chính quyền, chống các lực lượng đối nghịch và là căn cứ tấn công các lực lượng khác. Do là vùng đất cao nhất ( 5 m-7 m so với mặt nước biển) của hữu ngạn sông Sài Gòn (bờ phải tính từ đầu nguồn trở xuống), nên được chọn làm nơi xây dựng pháo đài. Theo lệnh của Nguyễn Phúc Ánh, ngày 4-2-1790 thành (pháo đài) Bát Quái được xây dựng theo kiểu thành Vauban (Thống chế Pháp, chủ soái trường phái kiến trúc quân sự pháo đài phương tây), bản vẽ do một KTS người Pháp là Theodore Lebrun thiết kế và kỹ sư công binh người Pháp Victor Olivier de Puymanel và ông Trần Văn Học người Việt Nam chỉ huy thi công, thành có 8 cạnh và 8 cửa nên được gọi là “bát quái” hay là thành “Qui” (hình mu con rùa). Năm 1835 thành bị triệt phá do Lê Văn Khôi, con nuôi Lê Văn Duyệt lấy thành làm căn cứ chông lại nhà Nguyễn. Mảnh đất 1,1 ha của nhà trường tọa lạc hiện nay, vào thời đó nằm ở góc phía đông-bắc của tòa thành.

Năm 1836 nhà Nguyễn cho xây lại thành mới trên nền thành cũ ở phía Đông-Bắc, nhưng nhỏ hơn thành cũ gọi là thành Phụng hay thành Gia Định. Chiếu theo họa đồ thì trường đại học KHXH và NV vào thời đó vẫn nằm trong tòa thành mới được xây dựng lại, một phần diện tích Nhà trường (đường giáp ranh với cột anten truyền hình) nằm dưới chân bức tường thành, có chân đế rộng hơn 2,5 m, cao 6 mét. Ngày 17-2-1859, quân đội Pháp tấn công thành, mặc dù quan quân nhà Nguyễn chiến đấu quyết liệt, nhưng do chênh lệch quá lớn về kỹ thuật quân sự, cho nên chỉ sau một ngày thì quân Pháp chiếm được thành, ngày hôm sau, 18-3-1859 Pháp cho đặt mìn san phẳng tòa thành.
    

Hình tòa nhà K (tòa nhà bên phải) trong bưu thiếp 

Từ 1870 -1873 Pháp cho xây dựng trên nền hai tòa thành này một khu quân sự khép kín. Đây là doanh trại của trung đoàn pháo binh thuộc địa số 11, gồm có trại lính, kho đạn, kho hậu cần, nhà giam, bãi tập,…Trong khu này có 3 tòa nhà xây kiên cố bằng bê tông cốt thép. Đó là một tòa nhà trung tâm và 2 tòa nhà ngoại vi, tòa nhà trung tâm quân vụ cao 3 tầng (nằm ngang trên khuôn viên Đài truyền hình HTV và trường Cán bộ Nông nghiệp hiện nay), còn lại hai tòa nhà đối đầu nhau có kết cấu 2 tầng, là nhà K và một tòa nhà có kiến trúc tương tự nằm trong khuôn viên trường đại học Dược.

Nhà K được xây dựng năm 1873 đến nay được 140 năm, đây là công trình duy nhất ở trung tâm thành phố được xây dựng theo phong cách kiến trúc pháo đài phòng thủ, loại hình kiến trúc rất phổ biến của Châu Âu vào TK 19. Điều đặc biệt là tòa nhà này có các cửa quay vào trong mà không quay ra ngoài trục đường chính (đường Lê Duẩn), tường dày hơn 60 cm, có chỗ 80 cm đảm bảo các loại pháo thần công của lực lượng quân sự địa phương không thể công phá được, các cửa sổ hình bán nguyệt rộng 1,2 -1,5 mét, có mái vòm rộng tạo ra tầm quan sát rộng 1800 cho người từ bên trong nhìn ra, hàng lang kín, cao hơn 5 m, rộng hơn 3 mét đủ cho binh lính di chuyển cơ động bên trong và ngựa đi lại được dễ dàng, gối tường giữa hai cửa sổ rộng gần 1 mét và bệ tường cao hơn 1,4 mét đảm bảo an toàn cho người phòng thủ bên trong khi thực hiện các hoạt động tác chiến. Tòa nhà có 2 hành lang hai bên có độ lớn như nhau và thông nhau qua lại giúp chuyển quân, vũ khí cơ động. Tòa nhà chỉ có 1 tầng nhưng tầm quan sát rất rộng có thể khống chế toàn bộ mặt bằng phía trước hướng ra sông Sài Gòn theo trục Tôn Đức Thắng, phía sau và hai bên theo dọc đường Lê Duẩn, cầu thang nối tầng trệt với tầng một rất rộng đảm bảo cho 4 người cùng lúc lên xuống. Ở Trung tâm thành phố Hồ Chí Minh hiện còn một số công trình thiết kế nhà công sở có hành lang rộng, cửa vòm theo kiểu Pháp thuộc địa như bệnh viện Grall (nay là bệnh viện nhi đồng 1), KS. Continental, tòa nhà Bến cảng Nhà Rồng nhưng là công trình dân sự không phải công trình phòng thủ quân sự.
Sau năm 1954, Pháp không còn hiện diện ở Việt Nam nữa thì khu vực này không còn làm đồn binh nữa, Nhà chức trách của Việt Nam Cộng hòa dùng làm nơi giam giữ, tra tấn các tù nhân chính trị và các lực lượng đối lập khác.
Đến năm 1957 tòa nhà này thuộc trường đại học Văn khoa và sau này là khu văn phòng chức năng thuộc trường đại học Tổng hợp và trường ĐH KHXH và NV. Hiện nay các đơn vị đang sử dụng tòa nhà này là Phòng Quan hệ Quốc tế, Khoa Đô Thị học, văn phòng Công đoàn, Văn phòng hội Cựu Chiến binh, Phòng y tế, Nhà khách Văn khoa, Trung tâm Ngoại ngữ, Trung tâm Tôn giáo, …





Tòa nhà K khi còn là doanh trại của trung đoàn pháo binh thuộc địa số 11.

Khi trước cả hai tòa nhà là K của Trường và nhà đối diện của trường đại học Dược là cùng một khối và cùng công năng, nó được phân cách bởi một đường nội bộ của trại lính mang tên là Luro, nhưng đến thời Việt Nam Cộng Hòa thì tòa nhà hành chính quân vụ trung tâm bị phá bỏ (không biết lý do) và đoạn đường này được khai thông và mang tên Cường Để, đến sau năm 1980 đoạn từ ngã tư Tôn Đức Thắng - Lê Duẩn đến Nguyễn Thị Minh Khai được cắt về đường Đinh Tiên Hoàng.

Công trình nhà K sau 140 năm về cơ bản vẫn còn nguyên vẹn kiến trúc, hình khối, những sửa chữa nhỏ không làm thay đổi kết cấu của tòa nhà. Công trình này nằm trong danh mục 133 công trình của thành phố Hồ Chí Minh cần được bảo tồn nguyên trạng, do vậy nó và tòa nhà bên trường Dược là công trình duy nhất ở trung tâm thành phố ôm sát mặt đường, không có vỉa hè mà vẫn phải giữ nguyên trạng.

  
Tòa nhà K hiện nay.

Để xác định giá trị công trình này, chúng tôi đã dày công sưu tầm, tra cứu, so sánh từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau, và đã được các chuyên gia như học giả Nguyễn Đình Đầu, KTS Nguyễn Hữu Thái (trong nhóm viết địa chí TP. HCM) thẩm định tính xác thực cũng như giá trị của công trình.
   
Tôn vinh giá trị lịch sử kiến trúc và văn hóa của khuôn viên 1,1 ha của Nhà trường, ngày 19-8-2013, Trường đã tổ chức lễ gắn bảng giới thiệu cho các bạn bè quốc tế biết và làm tăng sự tự hào của các thầy cô giáo, cán bộ-viên chức, sinh viên về mảnh đất mà hàng ngày mình đến làm việc. Trong diễn văn PGS.TS.Võ Văn Sen, Hiệu trưởng nhà trường, đã nhấn mạnh “Việc làm nổi bật giá trị văn hóa và lịch sử của khuôn viên 1,1 ha không chỉ là tôn trọng quá khứ, tạo dựng không gian văn hóa-mỹ thuật cho môi trường giáo dục mà thực sự là góp phần làm gia tăng giá trị tinh thần của khu vực trung tâm thành phố có 10 triệu dân, bởi một trường đại học có 60 năm tuổi đời, chứa đựng trong lòng nó bề dầy lịch sử mà lại tọa lạc ngay ở khu vực trung tâm (930 ha) sẽ góp phần tạo ra diện mạo khác biệt và làm gia tăng giá trị tinh thần nhân văn. Thật chí lý khi người ta nói rằng một thành phố mà không có các công trình kiến trúc cổ, các di tích lịch sử văn hóa thì giống như một khuôn mặt không có nếp nhăn, một con người không có linh hồn. Chính những công trình như nhà K và khuôn viên lịch sử 1,1 ha này đã làm dịu bớt một trung tâm đang có xu hướng phát triển dầy đặc nhà hàng, khách sạn, siêu thị, ngân hàng, làm mất phần lịch sử mà tăng phần thương mại”.

* PGS.TS, Trưởng khoa Đô Thị học
Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.