Sáng khai giảng, hơn 4.000 tân sinh viên bước qua cánh cổng trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG-HCM) không chỉ mang theo sự háo hức của ngày đầu khóa, mà còn được đón nhận một thức quà mộc mạc: những gói xôi nóng hổi.
Trong "Không gian chia sẻ" mang tên Hương xôi nhân văn, những phần xôi cùng cốm dẹp, chuối và nước sâm đã được trao tận tay các bạn trẻ. Giữa nhịp sống hối hả của đô thị và những tiện nghi số hóa bủa vây, một gói xôi lót dạ buổi sáng lại là sự khởi đầu mang tính biểu tượng, chạm đến phần dung dị nhất của văn hóa sẻ chia.
Sự mộc mạc ấy không phải là một nét điểm xuyết tình cờ, mà đồng nhịp với thông điệp cốt lõi được GS.TS Ngô Thị Phương Lan gửi gắm trong bài diễn văn khai giảng. Đứng trước những người trẻ sinh ra trong kỷ nguyên số, nơi trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra câu trả lời tức thời và những giới hạn địa lý bị xóa nhòa, người nữ hiệu trưởng đầu tiên trong lịch sử sắp 70 năm của trường đại học này không chọn vẽ ra những viễn cảnh công nghệ xa xôi, mà nhắc nhở về "phẩm cách của người nhân văn".
Cô Lan chỉ ra một nghịch lý thời đại: khoa học công nghệ đang làm thế giới ngày càng "phẳng" hơn, nhưng chính trong bối cảnh đó, con người càng không thể trở nên "phẳng". Khi AI có thể xử lý lượng dữ liệu khổng lồ và cung cấp những đáp án giống hệt nhau cho hàng triệu người, thì điều làm nên giá trị duy nhất của một cá nhân chính là phần không thể sao chép: bản sắc, lòng trắc ẩn, hệ giá trị, sự thấu cảm và tư duy độc lập. Công nghệ có thể kết nối hàng triệu con người lại với nhau, nhưng sự kết nối vật lý đó không bao giờ đồng nghĩa với sự thấu hiểu.
Triết lý giáo dục của khối ngành khoa học xã hội, do đó, được tái khẳng định không nằm ở việc tích lũy lượng kiến thức đồ sộ hay chạy đua công cụ, mà ở năng lực làm chủ công nghệ để không đánh mất bản sắc. Sự liêm chính học thuật, khả năng tôn trọng sự khác biệt, và khát vọng cống hiến gắn liền với trách nhiệm cộng đồng chính là những sức mạnh vật chất to lớn cho sự phát triển của xã hội và đất nước.
Nhưng chi tiết đọng lại nhất trong buổi sáng mùa thu này lại là một "bài tập về nhà" đặc biệt mà người đứng đầu nhà trường giao cho các tân sinh viên. Đó là một bài tập không nằm trong bất kỳ cuốn giáo trình nào, hoàn toàn không có điểm số, thời hạn nộp bài kéo dài đến bốn năm sau, và người chấm bài duy nhất là mỗi sinh viên trong ngày lễ tốt nghiệp.
Yêu cầu của bài tập ấy gói gọn trong những câu hỏi tự vấn: "Sau bốn năm dưới mái nhà Nhân văn, tôi đã trở thành một người nhân văn như thế nào? Tôi có tri thức hơn nhưng cũng thấu cảm hơn không? Tôi có bản lĩnh hơn nhưng cũng trách nhiệm hơn không?".
Một gói xôi ấm bụng trong buổi sáng đầu tiên bỡ ngỡ, và một câu hỏi đau đáu để nuôi dưỡng tâm thức trong suốt bốn năm thanh xuân. Hai hình ảnh tưởng chừng rẽ nhánh ấy lại gặp nhau ở một giao điểm cội rễ: chúng ta cần học cách làm một con người thấu cảm trước khi trở thành những chuyên gia xuất sắc. Trong một thế giới mà máy móc ngày càng có xu hướng hành xử giống người, bài học lớn nhất của giáo dục đại học có lẽ là giữ lại trọn vẹn "tính người" cho nhân loại.
