Vượt qua khủng hoảng môi trường và xung đột xã hội – Tiếng nói từ vùng Đông Nam Á và Nam Á: Góc nhìn khoa học xã hội và nhân văn tại Trường ĐH KHXH&NV
Sáng ngày 30.01, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM đã khai mạc Hội thảo quốc tế với chủ đề “Empowering the Margins during Conflicts and Environmental Crises” (Vượt qua khủng hoảng môi trường và xung đột xã hội – Tiếng nói từ vùng Đông Nam Á và Nam Á), trong khuôn khổ dự án Cultivating the Humanities and Social Sciences and Supporting Underrepresented Scholars of South and Southeast Asia (CHSS). Hội thảo do Trường ĐH KHXH&NV phối hợp với Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (Association for Asian Studies – AAS) tổ chức, với sự tài trợ của Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (SIDA).
Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu viên đến từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, đặc biệt là khu vực Nam Á và Đông Nam Á, nhằm trao đổi học thuật về các vấn đề liên quan đến xung đột, biến đổi môi trường, bất bình đẳng xã hội và vai trò của khoa học xã hội – nhân văn trong việc lắng nghe, trao quyền và hỗ trợ các cộng đồng ở vị thế bên lề.
Hội thảo quốc tế với chủ đề “Empowering the Margins during Conflicts and Environmental Crises” (Trao quyền cho các nhóm yếu thế trong xung đột và khủng hoảng môi trường) - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Khoa học xã hội và nhân văn trước những thách thức toàn cầu đan xen
Phát biểu tại phiên khai mạc, GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Nhà trường, nhấn mạnh trong bối cảnh các cuộc khủng hoảng môi trường, xung đột xã hội, di cư cưỡng bức và bất ổn tâm lý ngày càng đan xen, khoa học xã hội và nhân văn không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện thực mà còn có trách nhiệm phân tích, diễn giải và góp phần kiến tạo các mô hình hỗ trợ phù hợp với từng cộng đồng, từng quốc gia. Theo Cô, việc lắng nghe và trao quyền cho các nhóm yếu thế – như phụ nữ, cộng đồng dân tộc thiểu số, người di cư và những nhóm chịu tác động trực tiếp từ xung đột, thiên tai và ô nhiễm môi trường – không chỉ là vấn đề đạo đức hay nhân quyền, mà đã trở thành yêu cầu khoa học cấp thiết, gắn với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” của các Mục tiêu Phát triển Bền vững.
GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM, phát biểu khai mạc hội thảo - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Chia sẻ tại hội thảo, GS.TS Nancy Peluso, Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (AAS), cho biết dự án CHSS được triển khai liên tục từ năm 2022 với chuỗi hội thảo đặt trọng tâm vào việc tiếp cận và làm rõ các dạng thức “bên lề” tại Đông Nam Á và Nam Á. Từ Addressing Multiple Marginalities of Southeast Asia, Mainstreaming the Margins đến Mobilities Beyond Borders, các hoạt động học thuật của dự án không ngừng mở rộng không gian đối thoại tại nhiều khu vực khác nhau của châu Á. Theo Bà, điểm đặc biệt của CHSS là tập trung hỗ trợ các học giả trẻ và các cơ sở giáo dục chưa được đại diện đầy đủ, đặc biệt tại những không gian địa lý ngoài các trung tâm đô thị lớn, nơi các điều kiện lịch sử, sinh thái và xã hội tạo nên những hình thức khác biệt riêng của tính dễ bị tổn thương cũng như khả năng thích ứng.
GS.TS Nancy Peluso, Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (AAS), phát biểu tại chương trình Hội thảo - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Trong khi đó, GS.TS Lương Văn Hy, Giáo sư danh dự Đại học Toronto (Canada), Giáo sư danh dự và Giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Quốc gia TP.HCM, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (AAS), bày tỏ niềm vui khi tham dự hội thảo học thuật quốc tế đầu tiên của AAS được tổ chức tại Việt Nam. GS.TS Lương Văn Hy đánh giá cao vai trò của Trường ĐH KHXH&NV trong việc đăng cai sự kiện, đồng thời cho biết AAS – được thành lập từ năm 1941 – hiện có khoảng 7.000 hội viên trên toàn cầu, trong đó gần một phần ba là các học giả đến từ châu Á. Theo ông, từ năm 2022, khi AAS xác định tăng cường gắn kết với các học giả châu Á là mục tiêu chiến lược, chuỗi hội nghị AAS in Asia và dự án CHSS đã lần lượt được triển khai, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và tiếng nói học thuật của các nhà khoa học đến từ những cộng đồng còn ở vị thế bên lề, qua đó tham gia hiệu quả hơn vào quá trình hoạch định chính sách liên quan đến cộng đồng và xã hội.
GS.TS Lương Văn Hy đánh giá cao vai trò của Trường ĐH KHXH&NV trong việc đăng cai sự kiện - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Ngày làm việc thứ nhất: các phiên thảo luận chuyên đề đa chiều
Trên nền tảng những định hướng được nêu ra tại phiên khai mạc, ngày làm việc đầu tiên của hội thảo triển khai 4 phiên thảo luận chuyên đề, tiếp cận các vấn đề bên lề từ nhiều góc độ liên ngành.
Phiên “Identity in the (re)Making” tập trung thảo luận về quá trình tái cấu trúc bản sắc cá nhân và cộng đồng dưới tác động của lịch sử, tôn giáo, không gian đô thị và chính sách xã hội. Các tham luận tiếp cận những trường hợp nghiên cứu tại Ấn Độ, Sri Lanka và Việt Nam, qua đó cho thấy cách các nhóm yếu thế thương lượng và định hình bản sắc trong đời sống thường nhật.
Phiên thảo luận “Identity in the (re)Making” với các trao đổi về tái cấu trúc bản sắc cá nhân và cộng đồng trong bối cảnh xã hội đương đại - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Tiếp nối chương trình, phiên “Sociocultural Pluralism and Wellbeing” phân tích mối liên hệ giữa bất ổn chính trị, chấn thương xã hội, phúc lợi cộng đồng và tri thức bản địa thông qua các nghiên cứu tại Pakistan, Myanmar và Ấn Độ, làm rõ những thách thức về an sinh và sức khỏe tinh thần của các cộng đồng bên lề.
Phiên thảo luận “Sociocultural Pluralism and Wellbeing” tập trung vào các vấn đề phúc lợi xã hội, chấn thương cộng đồng và tri thức bản địa - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Buổi chiều, hội thảo chuyển sang các vấn đề giao thoa giữa giới và môi trường với phiên “Gendered Ecology”, tập trung phân tích tác động của biến đổi khí hậu, di cư và các mô hình phát triển đến đời sống, sinh kế và vai trò xã hội của phụ nữ trong những bối cảnh sinh thái – văn hóa cụ thể. Các nghiên cứu trường hợp tại nhiều quốc gia trong khu vực cho thấy phụ nữ vừa là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp, vừa là chủ thể tham gia thích ứng và bảo vệ môi trường.
Phiên thảo luận “Gendered Ecology” phân tích tác động của biến đổi khí hậu, di cư đến đời sống và vai trò xã hội của phụ nữ - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Khép lại ngày làm việc, phiên “Feminist Agency in Development” làm nổi bật vai trò và năng lực hành động của phụ nữ trong các tiến trình phát triển, từ quản trị cộng đồng, giáo dục đến ứng phó với rủi ro khí hậu. Các tham luận khẳng định phụ nữ không chỉ đối mặt với bất bình đẳng giới, mà còn chủ động kiến tạo các sáng kiến phát triển bền vững, góp phần củng cố khả năng chống chịu của cộng đồng tại nhiều quốc gia trong khu vực.
Phiên thảo luận “Feminist Agency in Development” làm nổi bật vai trò và năng lực hành động của phụ nữ trong các tiến trình phát triển và ứng phó rủi ro khí hậu - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Thông qua các phiên thảo luận trong ngày làm việc đầu tiên, hội thảo đã làm rõ những biểu hiện đa dạng của tình trạng “bên lề” trong đời sống xã hội đương đại, đồng thời gợi mở các cách tiếp cận dựa vào cộng đồng, tri thức bản địa và kết nối học thuật – chính sách nhằm nâng cao năng lực thích ứng và hiệu quả của các mô hình hỗ trợ xã hội trong bối cảnh xung đột và khủng hoảng môi trường.
Trong ngày làm việc tiếp theo (31.01), hội thảo dự kiến tiếp tục với các phiên thảo luận về công lý môi trường, phản ứng của cộng đồng trước biến đổi khí hậu và các hình thức di cư trong bối cảnh xung đột tại khu vực Nam Á và Đông Nam Á, qua đó mở rộng đối thoại học thuật gắn với thực tiễn và hoạch định chính sách.
Một số hình ảnh tại chương trình:
Trước đó, đoàn đại biểu đã tham quan khu vực triển lãm các đề tài khoa học của các bạn sinh viên Nhà trường thực hiện - Ảnh: LÝ NGUYÊN
Các đại biểu trao đổi học thuật tại một phiên thảo luận chuyên đề trong khuôn khổ hội thảo - Ảnh: LÝ NGUYÊN
NGUYÊN QUYÊN
