Hội thảo khoa học quốc tế: "Văn hóa đại chúng Nhật Bản tại Đông Á: Những vấn đề lý luận và thực tiễn"

Ngày 5.12, Khoa Nhật Bản học Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. HCM (ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM) tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế: "Văn hóa đại chúng Nhật Bản tại Đông Á: Những vấn đề lý luận và thực tiễn" trong bối cảnh giao lưu Đông Á, quy tụ các học giả Việt Nam, Nhật Bản và Hàn Quốc. Các tham luận tại tọa đàm không chỉ phân tích thực tiễn tiếp nhận văn hóa đại chúng Nhật Bản tại Việt Nam mà còn mở ra những góc nhìn so sánh, lý giải cơ chế lan tỏa của văn hóa Nhật trong bối cảnh toàn cầu hóa. 

Tham dự hội thảo có ông Ono Masuo, Tổng Lãnh sự Nhật Bản tại TP.HCM; GS.TS Yamanaka Chie, Đại học Kyoto Sangyo (Nhật Bản); PGS.TS Abe Yasuhito, Đại học Doshisha (Nhật Bản); PGS.TS Mori Tomoomi, Đại học Setsunan (Nhật Bản); PGS.TS Nguyễn Tiến Lực, Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM. Về phía Nhà trường, có sự tham dự của TS. Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng; TS. Huỳnh Phương Anh, Trưởng Khoa Nhật Bản học; TS. Huỳnh Trọng Hiền, giảng viên Khoa Nhật Bản học; cùng các sinh viên quan tâm đến văn hóa Nhật Bản.

Hội thảo diễn ra tại hội trường Văn Khoa, cơ sở Sài Gòn quy tụ nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Nhật Bản học - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Phát biểu khai mạc, TS. Lê Hoàng Dũng nhấn mạnh, văn hóa đại chúng Nhật Bản đã trở thành một hiện tượng có sức lan tỏa mạnh mẽ, ảnh hưởng đa tầng đến kinh tế - xã hội các quốc gia Đông Á. Theo thầy, những dòng chảy văn hóa này đã mở ra các hướng tiếp cận mới, góp phần nhìn nhận lại quá trình hội nhập văn hóa từ nhiều góc độ khác nhau. Thầy kỳ vọng hội thảo sẽ làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn xoay quanh chủ đề này tại Việt Nam và khu vực.

TS. Lê Hoàng Dũng mong muốn Khoa Nhật Bản học tiếp tục nhận được sự đồng hành của Tổng Lãnh sự quán Nhật Bản tại TP.HCM và Quỹ JF trong các hoạt động học thuật sắp tới - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Phát biểu tại hội thảo, ngài Ono Masuo, ghi nhận những nỗ lực của Nhà trường và giới nghiên cứu Việt Nam trong đào tạo tiếng Nhật và thúc đẩy trao đổi học thuật song phương. Ông cho biết, văn hóa đại chúng Nhật Bản đã vượt khỏi biên giới quốc gia, trở thành trụ cột quan trọng trong giao lưu văn hóa quốc tế.

Hội thảo thu hút hơn 20 bài tham luận, trong đó 13 tham luận được chọn trình bày trực tiếp trong hai phần chính: Phiên toàn thể và ba Phiên tiểu ban chuyên đề. Các phiên tập trung vào ba nhóm chủ điểm lớn: sự lan tỏa văn hóa đại chúng Nhật Bản trong bối cảnh toàn cầu hóa; động lực tiếp nhận và hình thành cộng đồng người hâm mộ ở Đông Á và các dòng chảy văn hóa xuyên quốc gia; những vấn đề đương đại của công nghiệp văn hóa. Nhờ đó, hội thảo tạo nên một không gian học thuật đa chiều, kết nối giới nghiên cứu trong và ngoài nước qua các tiếp cận liên ngành và so sánh khu vực.

Trong báo cáo đề dẫn, TS. Nguyễn Thị Phương Hảo, Phó Trưởng Khoa Nhật Bản học phân tích nguồn gốc sự lan tỏa của văn hóa Nhật Bản tại Đông Á từ thập niên 1980 - thời kỳ Nhật Bản dẫn đầu thế giới về khoa học, công nghệ và ngành điện tử. Theo cô, sự phát triển của phương tiện truyền thông đại chúng và quá trình toàn cầu hóa đã tạo điều kiện để manga, anime, J-pop, video game, ẩm thực và thời trang Nhật Bản phổ biến mạnh mẽ tại Việt Nam và khu vực.

Trong báo cáo đầu tiên, GS.TS Yamanaka Chie giới thiệu khái niệm Gakushu Manga - một thể loại truyện tranh giao thoa giáo dục và giải trí. Được hình thành từ sự kết hợp giữa chính sách giáo dục và ngành công nghiệp manga, thể loại này đóng vai trò quan trọng trong chiến lược Cool Japan (chiến lược quảng bá sức hút văn hóa Nhật Bản ra thế giới). Giáo sư chỉ ra rằng, Gakushu Manga đã trở thành công cụ đắc lực để chuẩn hóa giá trị và lan tỏa các thông điệp đặc trưng của xã hội công nghiệp Nhật Bản. Theo bà, đây không chỉ là sự phản chiếu chiến lược văn hóa - giáo dục quốc gia, mà còn góp phần định hình tư duy quốc tế cho người học trong bối cảnh toàn cầu hóa.

GS.TS. Yamanaka Chie phân tích cách Gakushu Manga phản ánh chiến lược văn hóa - giáo dục của Nhật Bản trong bối cảnh toàn cầu hóa - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Tiếp nối phần trình bày trước, PGS.TS Abe Yasuhito và PGS.TS Mori Tomoomi giới thiệu nghiên cứu về SenGun - dòng ấn phẩm do cộng đồng nữ “SenGun Joshi-kai” đến từ Triều Tiên xuất bản. Trong bối cảnh thông tin về Triều Tiên còn hạn chế, ấn phẩm này tạo không gian để cộng đồng người hâm mộ chia sẻ hình ảnh quốc gia này theo hướng gần gũi hơn. Nhóm nghiên cứu cho rằng, văn hóa người hâm mộ đã vượt qua giới hạn địa lý - chính trị, giúp tái định hình hình ảnh về Triều Tiên vốn thường bị bao phủ bởi định kiến.

PGS.TS Abe Yasuhito và PGS.TS Mori Tomoomi với nghiên cứu mới lạ về cách tiếp cận văn hóa đại chúng tại Bắc Triều Tiên - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Khép lại phiên trình bày buổi sáng là báo cáo của PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực. Thầy đã phân tích sự lan tỏa của văn hóa đại chúng Nhật Bản tại Việt Nam thông qua nghiên cứu trường hợp “Lễ hội giao lưu văn hóa Việt - Nhật/Nhật - Việt”. Thầy nhận định, các lễ hội này đóng vai trò cầu nối, giúp công chúng tiếp cận văn hóa Nhật Bản qua sự pha trộn giữa yếu thống truyền thống và hiện đại, đồng thời tạo không gian tương tác mới cho giới trẻ đô thị.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực trình bày nghiên cứu về vai trò của các lễ hội giao lưu Việt - Nhật trong việc tạo tương tác văn hóa cho giới trẻ đô thị - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Phiên thảo luận với nhiều trao đổi xoay quanh các đề tài báo cáo - Ảnh: NGUYỆT NGÂN

Chiều cùng ngày, Hội thảo tiếp tục với ba phiên tiểu ban diễn ra song song. Các phiên làm việc  đã mang đến cái nhìn đa chiều về sự lan tỏa văn hóa Nhật Bản trong khu vực. Cụ thể: 

• Tiểu ban 1 tập trung vào sự tiếp nhận văn hóa đại chúng ở Hàn Quốc và Đông Nam Á, cùng những gợi ý cho chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam. 
• Tiểu ban 2 giới thiệu các nghiên cứu về văn hóa Otaku ở Hàn Quốc, sự hiện diện của âm nhạc Nhật Bản tại Việt Nam, tác động của môi trường thông tin thời đại số và xu hướng ngoại giao văn hóa thông qua các sản phẩm sáng tạo. 
• Tiểu ban 3 đem đến góc nhìn gần gũi qua các nghiên cứu về trải nghiệm văn hóa của phụ nữ Đài Loan tại Nhật, bản sắc văn hóa Nhật trong toàn cầu hóa, sức hút của dòng nhạc City Pop và vai trò của văn hóa đại chúng trong giáo dục. 

Sinh viên tham dự đông đảo các phiên tiểu ban và tích cực thảo luận về những vấn đề liên quan đến văn hóa đại chúng Nhật Bản và sự tiếp nhận trong khu vực - Ảnh: CÂU LẠC BỘ TRUYỀN THÔNG NHẬT BẢN HỌC TSUBASA

Hội thảo không chỉ tạo không gian trao đổi học thuật, chia sẻ nghiên cứu về Nhật Bản học và văn hóa đại chúng mà còn gợi mở nhiều hướng tiếp cận mới mẻ cho giới chuyên môn. Sự kiện cũng đặt nền móng cho các chương trình hợp tác nghiên cứu, giao lưu học thuật chuyên sâu giữa Trường ĐH KHXH&NV và các đối tác Nhật Bản trong tương lai.

NGUYỆT NGÂN - CẨM TÚ