Sự xuất hiện của đại dịch Covid - 19 đã đặt nền kinh tế và thị trường lao động Việt Nam trước nhiều thách thức mới. Trước những tác động của dịch bệnh, nhiều doanh nghiệp ở Việt Nam đóng cửa, hàng ngàn lao động rơi vào tình trạng thất nghiệp, giảm thu nhập,… Thực tế này đòi hỏi nguồn nhân lực ở nước ta hiện nay, đặc biệt là nguồn nhân lực trẻ, giàu tri thức phải học cách thay đổi thói quen học tập, làm việc của bản thân để thích nghi với thị trường lao động hậu đại dịch. Xung quanh vấn đề này, ông Trần Anh Tuấn - Chuyên gia dự báo nhân lực, Phó chủ tịch Hội giáo dục nghề nghiệp thành phố Hồ Chí Minh đã có cuộc trao đổi cùng website Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM.
Nhiều biến đổi trong thị trường lao động
Cuối năm 2019 - đầu năm 2020, dịch bệnh Covid - 19 xuất hiện tại Vũ Hán, Trung Quốc và nhanh chóng lan rộng ra toàn cầu. Chỉ trong hai năm 2020 và 2021, dịch bệnh đã tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là thị trường lao động. Tất cả ngành nghề đều bị ảnh hưởng. Trong đó, một số lĩnh vực bị thiệt hại nghiêm trọng, đình trệ hoặc ngưng hoạt động: du lịch, kinh doanh, vận tải, thương mại,… Để thích ứng với những khó khăn kể trên, Chính phủ đã thực hiện các chính sách đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để phù hợp với tình hình mới. Điều này có tác động lớn đến thị trường lao động hậu đại dịch. Ông Trần Anh Tuấn - Chuyên gia dự báo nhân lực, Phó chủ tịch Hội giáo dục nghề nghiệp thành phố Hồ Chí Minh nhận định: “Đại dịch Covid - 19 cho chúng ta cái nhìn mới về thị trường lao động”. Theo đó, sau đại dịch, thị trường lao động của nước ta tiến đến gần hơn với mục tiêu hội nhập quốc tế đã được đặt ra trước đó.
Thực tế cho thấy, trước những ảnh hưởng của đại dịch, xu hướng hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng 4.0 ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Mặc dù dịch bệnh bùng phát và ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều ngành kinh tế, song những ngành về công nghệ - kỹ thuật, đặc biệt là công nghệ thông tin hầu như vẫn tiếp tục hoạt động và sáng tạo ra nhiều lĩnh vực mới. “Như vậy, dễ dàng nhận thấy, hậu đại dịch, xu hướng chuyển dịch của thị trường lao động diễn ra theo hướng: tăng nguồn nhân lực chất lượng cao, thành thạo công việc chuyên môn, có trí tuệ, nhân cách nghề nghiệp, có tay nghề vượt trội, có năng lực hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Nói cách khác, đội ngũ lao động thuần về kiến thức sách vở, kỹ năng thấp sẽ được thay thế bằng đội ngũ lao động có tri thức, gắn liền với công nghệ và kỹ thuật cao”. - ông Tuấn cho biết.
Ông Trần Anh Tuấn từng tham gia nhiều chương trình giảng dạy, hội thảo về nguồn nhân lực. Ảnh: NVCC
Nói về những nghề nghiệp sẽ “lên ngôi” hậu đại dịch, chuyên gia dự báo nhân lực khẳng định: “Chúng ta cần làm rõ vấn đề là hiện nay không phải ngành này mất đi hay ngành kia mất đi mà là những công việc kỹ thuật thấp và có tính lặp đi lặp lại sẽ có trí tuệ nhân tạo thay thế”. Những năm gần đây, ở một số đô thị lớn như thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội,… robot đang dần thay thế con người trong các công việc như: ghi số điện, bồi bàn,… Hay như nhân viên bưu tá cũng sẽ mất dần công việc trước sự lên ngôi mạnh mẽ của thư điện tử, các ứng dụng nhắn tin, gọi điện,… Sau đại dịch, sự ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo đến đời sống con người ngày càng thể hiện rõ nét. Mặc dù vậy, trí tuệ nhân tạo vẫn khó có thể thay thế con người ở những công việc có liên quan đến tư duy logic, sáng tạo, ý chí, khoa học xã hội và nhân văn… “Do đó, nếu một lao động có kỹ năng chuyên ngành và đa ngành tốt thì họ gần như không thể bị đào thải bởi AI”. - ông Trần Anh Tuấn chia sẻ. Bên cạnh đó, ông cũng đưa ra nhận định về 12 nhóm ngành “khát” nhân lực hậu đại dịch. Trong đó, nhiều nhóm ngành có liên quan đến lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn: quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành, tâm lý học, luật, ngôn ngữ, truyền thông,…
“Thiếu” và “thừa” của sinh viên Việt Nam
Là người có kinh nghiệm trong công tác dự báo nguồn nhân lực, từng tham gia nhiều chương trình giảng dạy, giao lưu với sinh viên các trường Đại học, ông Trần Anh Tuấn khẳng định: “Nhiều người cho rằng có hai vấn đề hạn chế lớn của sinh viên Việt Nam hiện nay là kỹ năng và thái độ làm việc. Nhưng theo đánh giá của cá nhân tôi, hạn chế lớn nhất của sinh viên Việt Nam là không hiểu mình và không hiểu thị trường lao động”. Theo đó, nhiều sinh viên có suy nghĩ chỉ cần học giỏi, ngoan ngoãn, lanh lợi và có sắc vóc thì làm gì cũng được. Bên cạnh đó, nhiều bạn trẻ cũng có tư tưởng kiêu ngạo khi chiến thắng và tự ti khi thất bại. “Tệ hơn, nhiều thanh niên có suy nghĩ coi thường những công việc tay chân, không chấp nhận gian khó, dấn thân, chỉ thích lựa chọn theo kiểu việc nhẹ lương cao mà không biết thích nghi với những hoàn cảnh khó khăn và vượt qua nó”. - ông Tuấn bày tỏ.
Những hạn chế về kỹ năng và đạo đức đẩy sinh viên Việt Nam đứng trước nguy cơ bị đào thải khỏi những xu hướng tuyển dụng ngày một khắt khe. Có thể thấy, gần hai năm qua, do ảnh hưởng của đại dịch, nhiều ngành nghề đang dần dịch chuyển từ phương thức làm việc truyền thống sang phương thức làm việc từ xa thông qua các ứng dụng công nghệ. “Cho dù không có đại dịch Covid 19 thì phương thức làm việc từ xa, qua hệ thống thông tin điện tử đang trở thành xu hướng. Sự xuất hiện của đại dịch Covid 19 càng chứng minh xu hướng này là đúng đắn và hợp với sự phát triển của thời đại”. - ông Trần Anh Tuấn khẳng định. Dự báo trong tương lai gần, có khoảng 10% - 15% người lao động có thể làm việc tại nhà mà vẫn đảm bảo hiệu quả và tiến độ công việc. Như vậy, sau đại dịch, yêu cầu tuyển dụng của các công ty, doanh nghiệp ở Việt Nam thay đổi theo hướng: ưu tiên những ứng viên có kỹ năng chuyên môn và trình độ công nghệ cao, có thể thích ứng tốt với sự phát triển chung của thế giới.
Chủ động tìm hiểu thị trường lao động, yêu cầu của nhà tuyển dụng là điều sinh viên cần thực hiện. Ảnh: Khoa Xã hội học
Học cách lắng nghe bản thân
Chia sẻ về những kỹ năng sinh viên cần có khi lựa chọn nghề nghiệp, chuyên gia Trần Anh Tuấn cho biết: “Kỹ năng đầu tiên sinh viên cần trang bị là khả năng hiểu về thị trường lao động để lựa chọn công việc phù hợp với năng lực của bản thân”. Có thể thấy, sau đại dịch Covid - 19, thị trường lao động biến đổi theo 6 xu hướng: các cơ quan doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc các thành phần kinh tế: công nhân viên chức nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài; Các khu vực kinh tế phi chính thức; Xuất khẩu lao động; Dịch chuyển lao động theo khu vực; Khởi nghiệp; Khởi sự kinh doanh, tự tạo việc làm. Ngoài ra, sinh viên cũng cần trang bị thêm nhiều kỹ năng để thích ứng với những biến đổi của thị trường lao động: năng lực nghề nghiệp, khả năng thích ứng môi trường làm việc, có kỷ luật và trách nhiệm, ứng dụng được thiết bị công nghệ và thiết bị lao động kỹ thuật cao, sử dụng tốt ngoại ngữ,…
Theo ông Trần Anh Tuấn, những sinh viên có tác phong nghiêm túc, chuyên nghiệp và kỹ năng thực tế vững vàng sẽ có lợi thế cạnh tranh hơn so với những sinh viên khác. Ngoài ra, chuyên gia cũng khẳng định tầm ảnh hưởng của môi trường đào tạo đến trình độ và kỹ năng của sinh viên. “Trường ĐHKHXH&NV cũng là một trong những đơn vị đào tạo có uy tín và chất lượng tại Việt Nam hiện nay, là nơi cung cấp nguồn nhân lực chất lượng chất lượng cao cho đất nước”. - ông Tuấn chia sẻ.
Câu chuyện nghề nghiệp hậu đại dịch là vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm từ các bậc phụ huynh, các sinh viên và toàn xã hội. Ở đó, mỗi người cần hiểu rõ bản thân và thị trường lao động, biết tiếp nhận những tri thức mới, không ngừng rèn luyện trong môi trường thực tế để thích ứng với những chuyển biến hằng ngày, hằng giờ của thị trường lao động. “Sinh viên Việt Nam hiện nay có năng lực không thua kém sinh viên nước ngoài. Tuy nhiên, họ cần học cách lắng nghe bản thân để đưa ra lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng mục tiêu cho chính mình và không nên so sánh bản thân với người khác”. - ông Trần Anh Tuấn gửi gắm.
Nguyên An - Ánh Trinh
