Giới thiệu sách "Đàn đá Việt Nam"

Ấn phẩm “Đàn đá Việt Nam” của PGS.TS. Nguyễn Giang Hải và PGS.TS. Phạm Đức Mạnh được NXB. Khoa học Xã hội ra mắt vào tháng 8 năm 2022 (số ISBN: 978-604-364-038-0; khổ 16 X 24 cm).

LỜI MỞ ĐẦU

(được trích trong ấn phẩm từ trang 7 đến trang 13)

Chuyên khảo Đàn đá Việt Nam được xuất bản với mục đích cung cấp tối đa lượng thông tin khoa học về “Đàn đá tiền sử” (Prehistoric Lithophone) - một trong những loại hình di vật khảo cổ học tiêu biểu bậc nhất của di sản văn hóa thời nguyên thủy ở miền Nam Việt Nam. Đó là các dòng nhạc đá “có tiếng ngân vang trong trẻo tạo nên mỹ cảm âm nhạc’'’ (Tô Vũ, 1994), lại có tuổi “cổ nhất Thế giới” (Schaeffner, A., 1951) và “nó không giống bất cứ một nhạc cụ nào mà khoa học đã biết” (Sadocov; R.L., 1962).

Từ gần bảy thập kỷ nay, sản phẩm văn hóa đặc sắc này phần lớn chỉ được phát hiện ngẫu nhiên, rất hiếm khi được phát hiện nguyên trạng trong trầm tích văn hóa cổ xưa, đi kèm theo các chứng tích văn hóa đương thời khác. Bắt đầu từ năm 1939 khi mà học giả người Pháp Georges de Gironcourt đã dùng tên gọi đàn đá (lithophone) để định danh cho nhóm những thanh đá có âm thanh teng leng, tu leng... phát hiện ở tỉnh Kon Tum (Việt Nam).

Vào ngày 2 tháng 2 năm 1949, các công nhân mở đường đã phát hiện 11 thanh đá lạ ở gần làng người M’Nông Gar mang tên N’Dut Lieng Krak (Đắk Lắk). Bộ đàn đầu tiên này được nhà dân tộc học nổi tiếng người Pháp George Condominas thu gom về Bảo tàng Con Người (Musée de l’Homme) ở Paris và được nhà nghiên cứu Âm nhạc cổ người Hà Lan A. Schaeffner giám định tần số âm thanh và đoán tuổi “từ vài ngàn năm”. Sau bộ đàn N’Dut Lieng Krak, chúng ta còn phát hiện thêm nhiều bộ đàn khác có cùng chất liệu “Đá kêu” (Phonelithes) trên đất Tây Nguyên và cả miền Nam Trung Bộ (Việt Nam). Ví như, bộ đàn 6 thanh thu thập ở đồn điền trà B’Lao (Bảo Lộc - Lâm Đồng) (Boulbet, J., 1958); bộ đàn 7 thanh do một viên đại úy Mỹ tìm thấy khi lái xe ủi đất ở “xứ An Nam” và mang về nước bán cho nhà sưu tập đồ cổ Mrs. Claire Omar Musser ở Los Angeles; cùng nhiều bộ đàn phát hiện sau năm 1975 ở Khánh Sơn (Khánh Hòa), Tuy An (Phú Yên), Bác Ái (Ninh Thuận), Đa Kai (Bình Thuận), Phú Xuân (Đắk Lắk), Đắk Kar, Đắk Sơn (Đắk Nông), Di Linh (Lâm Đồng)...

Dù nhiều bộ đàn nêu trên còn nguyên, song chúng cũng thường là những phát hiện ngẫu nhiên, chưa có thêm thông tin xác thực về nền cảnh văn hóa và chủ nhân của chúng.

Vào cuối năm 1979, các nhà khảo cổ khai quật làng xưởng Bình Đa ven bờ sông Đồng Nai đã phát hiện chính trong trầm tích văn hóa một số thanh - đoạn đàn đá nằm bên bếp lửa nguyên thủy và di vật đá - gốm - xương răng thú rừng, than tro giám định niên đại tuyệt đối C14: 3.190 ± 50 BP (cách ngày nay) (Lê Xuân Diệm, Nguyễn Văn Long, 1983). Nhờ phát hiện công xưởng chế tác đàn đá “tại chỗ” (in situ; in site) Bình Đa, năm 1979 được giới khoa học coi là “Năm của Đàn đá Việt Nam”. Tuy nhiên, các di tích đàn nằm trong tầng văn hóa cổ Bình Đa cũng không còn nguyên giàn, chỉ còn là các thanh - đoạn đơn lẻ, giới nhạc sĩ giám định âm thanh chỉ phục hồi được một nốt nhạc “Fa” (hơi già) (Nguyễn Đồng Nai, 1983).

Lần đầu tiên ở Việt Nam, chúng ta tìm được nguyên vẹn các giàn - bộ đàn đá trong lòng đất cổ xưa vào những năm 1996 - 1998 ở Đa Kai (Đức Linh - Bình Thuận) (3 bộ đàn đá tập trung thành cụm, 3 thanh đàn lẻ và 10 mảnh đá phiến schist giống nham thạch làm đàn cùng di tích có tuổi C14: 3.160 - 3.090 ± 70 BP.) (Nguyễn Duy Tỳ, Nguyễn Xuân Lý, Trần Kim Phong, Đặng Văn An, 1997; Nishimura Masanari et al, 2009) và ở Lộc Hòa (Lộc Ninh - Bình Phước) (2 bộ đàn đá với 12-14 thanh/bộ trong địa tầng di chỉ cư trú có tuổi C14: 3.190 ± 70 BP) (Phạm Đức Mạnh, 1997, 2007; Phạm Đức Mạnh, Hồ Tiến Duột, 2019).

Đó là những “Sự kiện có giá trị và tầm quan trọng đặc biệt... không chỉ là một loại hình hiện vật bảo tàng về văn minh - văn hóa của những cộng đồng người xa xưa sống trên mảnh đất cuối dãy Trường Sơn; chúng còn là những tư liệu quý báu giúp soi sáng cho nền âm nhạc cổ xưa mà khoảng vài chục năm trở lại đây, những nhà nghiên cứu âm nhạc tầm cỡ trên thế giới vẫn còn xem là một thế giới sương mù mờ ảo chưa biết thực hư ra sao và gọi bằng một cụm từ chung chung: “Âm nhạc thời Tiền sử” (Tô Vũ, 2007:183).

Các sưu tập đàn đá được phát hiện với nhiều bối cảnh khác nhau, có sưu tập do những người dân địa phương phát hiện ngẫu nhiên trong quá trình canh tác nông nghiệp, có nhóm lại được phát hiện trong tầng văn hóa các di tích khảo cổ học.

Nhiều vấn đề nghiên cứu khoa học về loại hình di vật đặc biệt này chưa được làm sáng tỏ, trong đó các bộ sưu tập đàn đá vẫn chưa được hệ thống hoá và nghiên cứu chi tiết nên việc xây dựng một nhiệm vụ nghiên cứu về đàn đá Việt Nam đến thời điểm hiện nay có thể nói là đã quá muộn.

Chính từ những lý do nói trên, việc thực hiện nhiệm vụ cấp Bộ “Đàn đá Việt Nam - phát hiện, nghiên cứu và nhận thức” là hết sức cần thiết để bước đầu góp phần giải quyết các vấn đề khoa học quan trọng liên quan như: Truyền thống phát triển; Mối quan hệ giữa loại hình đàn đá với các di tích văn hóa cổ; Giá trị di sản của đàn đá trong đời sống cộng đồng cư dân bản địa và kịp thời đề xuất giải pháp nhằm phát huy giá trị di sản văn hóa quý giá này.

Với các mục tiêu chung (Tập hợp và hệ thống hóa toàn bộ tư liệu về đàn đá phát hiện ở Việt Nam, xác định không gian phân bố và truyền thống phát triển của đàn đá Việt Nam, đồng thời xác định niên đại, giá trị lịch sử di vật đàn đá trong bối cảnh lịch sử vùng đất Nam Bộ, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ trong tiến trình lịch sử), chúng tôi cùng nhiều cộng tác viên ở Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và các bảo tàng địa phương đã tiến hành hệ thống hóa tư liệu về đàn đá phát hiện trong không gian nghiên cứu của đề tài (Nam Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Nam Trung Bộ); nghiên cứu xác lập quy trình chế tác đàn đá thông qua: chất liệu đá được sử dụng; các chỉ số đo lường đối với từng thanh đàn, so sánh với từng sưu tập và nhiều sưu tập; kỹ thuật ghè đẽo trên toàn sưu tập; kết hợp giữa nghiên cứu kỹ thuật chế tác và phân tích tần số âm thanh (sử dụng kết quả đo đạc và nghiên cứu của những nhà âm nhạc học) để phân định truyền thống phát triển của những nhóm đàn đá và xác định giá trị lịch sử - văn hóa của loại hình di vật đàn đá trên cả hai hướng tiếp cận nghiên cứu khảo cổ học và cổ âm nhạc học. Kết quả nghiên cứu kỹ thuật học sẽ là cơ sở dữ liệu để xác lập và phân loại chức năng của loại hình này với hai nhóm đá kêu và đàn đá. Dữ liệu này cũng là cơ sở để xác định truyền thống phát triển của đàn đá Việt Nam và giá trị lịch sử của từng sưu tập cũng như toàn bộ loại hình di vật này.

Với các phương pháp nghiên cứu khảo cổ học truyền thống (đo vẽ kỳ thuật nhằm cung cấp các bản vẽ kỹ thuật với độ chính xác cao, thể hiện các đặc điểm chế tác của những thanh đàn đồng thời thể hiện các mặt cắt ngang và mặt cắt dọc của chúng để góp phần nghiên cứu so sánh loại hình học; nghiên cứu kỹ thuật học các dấu vết kỹ thuật chế tác còn để lại trên thân hiện vật (vết ghè định hình, ghè tu chỉnh, vết sử dụng), xử lý bằng các chương trình phân tích thống kê để nhận diện các đặc trưng loại hình và kích thước; phân tích tần số âm thanh, cùng các phương pháp nghiên cứu liên ngành với các ngành khoa học xã hội như Dân tộc học, Sử học và các ngành khoa học tự nhiên như Thạch học, Địa chất học, Địa lý học... để tìm hiểu việc sử dụng những nhạc cụ tương tự trong các cộng đồng cư dân bản địa ở địa bàn nghiên cứu, góp phần khẳng định chức năng của những sưu tập đàn đá tiền sử mà khảo cổ học phát hiện được, áp dụng kết quả nghiên cứu về địa chất, địa lý các khu vực phát hiện đàn đá để góp phần xác định nguồn gốc nguyên liệu, từ đó cho thấy đàn đá là sản phẩm được làm ra tại chỗ hay được trao đổi giữa các cộng đồng cư dân khác nhau, phân tích thạch học, nghiên cứu chất liệu và nguồn gốc đá được sử dụng để làm đàn.