Tác động của cách mạng Công nghiệp 4.0 đối với đào tạo nguồn nhân lực văn thư, lưu trữ tại trường ĐHKHXH&NV (ĐHQG-HCM)

1. Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và yêu cầu đặt ra đối với nguồn nhân lực văn thư, lưu trữ 
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Cách mạng 4.0) với các yếu tố cốt lõi gồm: Trí tuệ nhân tạo (AI), Vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và Dữ liệu lớn (Big Data) đã mang đến cho nhân loại rất nhiều cơ hội để thay đổi, phát triển, nhưng cũng tạo ra thách thức rất lớn đối với tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực văn thư, lưu trữ.  
Có thể thấy rằng, cách mạng 4.0 đã góp phần làm thay đổi chính sách văn thư, lưu trữ và dẫn đến những thay đổi về quy trình nghiệp vụ văn thư, lưu trữ. Tác động từ Cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi người làm văn thư, lưu trữ còn phải có thêm các kỹ năng, kiến thức cụ thể như:
- Kỹ năng về công nghệ thông tin: để sử dụng các phần mềm quản lý văn bản và điều hành; xử lý thông tin trên môi trường mạng; sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội; thực hiện các nghiệp vụ lưu trữ tại Lưu trữ cơ quan, Lưu trữ lịch sử trên môi trường mạng. 
- Có trình độ ngoại ngữ đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ, làm việc trong môi trường quốc tế có sự tham gia của các cá nhân, tổ chức nước ngoài. 
- Xử lý thông tin linh hoạt: trong cách mạng công nghiệp 4.0, với kho dữ liệu thông tin khổng lồ, người làm văn thư, lưu trữ cần phải biết cách xử lý và sử dụng thông tin một cách linh hoạt nhằm cung cấp để lãnh đạo đưa ra quyết định đúng đắn.
- Sáng tạo: sáng tạo là một trong những kỹ năng mà chỉ con người mới có. Kỹ năng này giúp con người đưa ra các ý tưởng nhằm tận dụng, kết nối để sử dụng hiệu quả các thành tựu của công nghiệp.
Để đáp ứng yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0, nhu cầu về sử dụng nguồn nhân lực có trình độ cao về văn thư, lưu trữ tại các cơ quan, tổ chức, các doanh nghiệp ở Việt Nam có xu hướng tăng nhanh. Thực tế này đòi hỏi các trường đại học cần đẩy mạnh hơn nữa hoạt động nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về văn thư, lưu trữ.
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là một cơ sở đào tạo thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh – trung tâm đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao, trong đó có đào tạo ngành Lưu trữ học để cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao về văn thư, lưu trữ cho xã hội. 
2. Đào tạo nguồn nhân lực văn thư, lưu trữ ở Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM dưới tác động của công nghiệp 4.0 
2.1. Sự thay đổi về nội dung và chương trình đào tạo (CTĐT)
Nội dung giáo dục và CTĐT là những yếu tố cấu thành quan trọng của tất cả các khóa học. Thông thường, mỗi CTĐT có một mục tiêu giáo dục và đối tượng đào tạo cụ thể. Căn cứ vào mục tiêu giáo dục và đối tượng đào tạo đó, các cơ sở giáo dục thiết kế nội dung giáo dục sao cho vừa đảm bảo thực hiện mục tiêu của mình, vừa phù hợp với năng lực và trình độ của người học và nhu cầu của xã hội.
Để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới, CTĐT ngành Lưu trữ học của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đã được tiến hành rà soát, điều chỉnh, bổ sung năm 2020 với mục tiêu cung cấp cho người học những kiến thức mới và những kỹ năng làm việc phù hợp với xu hướng phát triển thông tin số, văn thư - lưu trữ số. 
Điểm mới trong CTĐT được cập nhật năm 2020 là các vấn đề về Quản lý văn bản, tài liệu điện tử (ở giai đoạn văn thư và giai đoạn lưu trữ); tính trung thực/chính xác của tài liệu điện tử; tổ chức, quản lý và sử dụng tài liệu điện tử, rủi ro của lưu trữ tài liệu điện tử, bảo mật của tài liệu điện tử… phù hợp với bối cảnh Công nghiệp 4.0 đã được đưa vào CTĐT, qua các môn học: Quản lý văn bản, tài liệu điện tử, Lưu trữ tài liệu điện tử, Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác văn thư, lưu trữ, Chính phủ điện tử và văn phòng điện tử. Trong các môn học chuyên ngành, giảng viên được yêu cầu hướng dẫn sinh viên tìm hiểu nghiệp vụ chuyên môn đối với cả văn bản, tài liệu lưu trữ dạng giấy và văn bản, tài liệu lưu trữ điện tử. 
Nội dung đào tạo nhân lực văn thư, lưu trữ của Trường không chỉ căn cứ vào những gì Trường có, mà còn chú trọng tới nhu cầu, khả năng của người học và của xã hội. Dưới tác động của Cách mạng 4.0, trong một số công việc, con người sẽ bị/ hoặc được thay thế bởi robot. Vì vậy, bên cạnh việc trang bị cho người học những kiến thức chuyên môn cần thiết, CTĐT còn chú ý trang bị cho người học cả những kỹ năng và kiến thức cơ bản, lẫn tư duy sáng tạo, khả năng thích nghi với các thách thức và yêu cầu của công việc. 
2.2. Phương pháp và hình thức dạy học
 Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang đem lại nhiều điều kiện thuận lợi cho giảng viên các trường đại học nói chung và của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM nói riêng, đặc biệt trong lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại. 
Để giúp người học tiếp cận nhanh với công nghệ mới, trong quá trình dạy học, các giảng viên đã áp dụng nhiều phương pháp, phương tiện và kỹ thuật dạy học hiện đại. Hiện nay, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đang giảng dạy trên hệ thống quản lý học tập Learning Management System (LMS) của Trường, đây là ứng dụng được dùng để quản trị nội dung việc dạy và học online. Trên hệ thống có thể đăng tải tất cả nội dung bài giảng như giáo trình, tài liệu tham khảo, clip, bài tập,… Sinh viên có thể xem trực tuyến, có thể thảo luận theo nhóm hoặc cả lớp, kiểm tra, comment, điểm danh như ngoài đời thật với các tư liệu hỗ trợ như video, hình ảnh trực quan, file âm thanh. 
Nhiều phương pháp dạy học mới như thảo luận nhóm; sử dụng các tình huống có vấn đề, dạy học theo góc... cùng với các công cụ hỗ trợ kỹ thuật dạy học như edomodo; kahoot; youtube,... rất hiệu quả trong việc giảng dạy hiện nay. Mỗi một môn học có những đặc thù riêng, giảng viên có thể theo dõi và lựa chọn những phương pháp dạy học và phương tiện kỹ thuật dạy học phù hợp để đem lại hiệu quả cao nhất, tạo được sự hứng thú, tích cực học tập của sinh viên. Điều này cho phép giảng viên phát huy cao nhất khả năng, tạo môi trường thuận lợi cho người học tự học, tự tiến bộ, tự tư duy. Vai trò của người thầy “truyền thống” đang có sự thay đổi, từ người truyền thụ kiến thức là chủ yếu, sang là người tổ chức, hướng dẫn sinh viên tiếp nhận, phát triển tri thức một cách chủ động. 
Có thể thấy rằng sự tác động rõ rệt nhất của cách mạng công nghiệp 4.0 trong giáo dục ở chỗ thay vì chỉ sử dụng giấy, bút, bảng, phấn để truyền tải nội dung học thì ngày nay rất nhiều công nghệ thông minh đã được đưa vào để hỗ trợ việc giảng dạy. Sự tác động này không chỉ giúp người dạy phát huy được hết khả năng, đa dạng hóa cách truyền tải nội dung bài học mà còn giúp người học có một môi trường học tập thoải mái, sáng tạo hơn. Đặc biệt, công nghiệp 4.0 còn giúp nhà trường quản lý, bố trí được cán bộ giảng dạy cũng như các lớp học một cách hợp lý, hiệu quả nhờ vào các mô hình ảo, mô hình mô phỏng hay mô hình số hóa.
2.3. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học phục vụ cho hoạt động đào tạo
Trên cơ sở nền tảng của Trường là một đại học định hướng nghiên cứu, Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng phát triển theo hướng nghiên cứu khoa học cơ bản, gắn liền với nghiên cứu ứng dụng, nghiên cứu liên ngành nhằm tạo ra những sản phẩm khoa học về Lưu trữ - Quản trị văn phòng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao, góp phần phục vụ công cuộc đổi mới đất nước như: đẩy mạnh toàn diện các hoạt động nghiên cứu khoa học, bao gồm việc tổ chức nghiên cứu các đề tài cấp cơ sở (cấp trường) và cấp Đại học quốc gia; biên soạn và xuất bản sách chuyên khảo, giáo trình; tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm khoa học và viết bài trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước; tăng cường quan hệ với các cơ quan, doanh nghiệp, các sở khoa học công nghệ để đấu thầu các nghiên cứu và tìm kiếm nguồn tài trợ.
3. Định hướng hoạt động đào tạo nguồn nhân lực văn thư, lưu trữ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM
3.1. Xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên, chuyên viên
Phát triển đội ngũ giảng viên, chuyên viên của Khoa theo hướng hoàn thiện việc học sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ) trong và ngoài nước. Trường luôn tạo điều kiện để giảng viên, chuyên viên ra nước ngoài học tập, nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ, đa dạng hóa hợp tác quốc tế nhằm phát triển đội ngũ giảng viên chất lượng cao. Hiện nay, đội ngũ giảng viên, chuyên viên của Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng là 18 người; giai đoạn từ năm 2021 đến 2025 có khoảng 24 - 25 người, trong đó mục tiêu của khoa là giữ vững tỉ lệ 100% giảng viên có trình độ sau đại học.
3.2. Nâng cao chất lượng CTĐT
 Đổi mới CTĐT đại học và sau đại học trên cơ sở nghiên cứu, tham khảo các CTĐT tiên tiến trong và ngoài nước; nghiên cứu nhu cầu và yêu cầu của thị trường lao động; tiếp thu ý kiến đánh giá của các bên có liên quan (nhà tuyển dụng, sinh viên, cựu sinh viên) theo hướng chuẩn hóa (đạt chuẩn AUN-QA), hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; tạo chuyển biến căn bản về chất lượng đào tạo; gắn đào tạo sau đại học với nghiên cứu khoa học. 
3.3. Nâng cao chất lượng tổ chức đào tạo 
- Rà soát, đánh giá và xây dựng các công việc trong tổ chức đào tạo và các hoạt động khác của Khoa gắn liền với Bộ tiêu chuẩn và mức độ đạt được theo từng tiêu chí trong đánh giá chất lượng đào tạo của AUN-QA.
- Xây dựng mô hình đào tạo thực hiện nguyên lý giáo dục là gắn nhà trường với xã hội, lý luận với thực tiễn bằng việc liên hệ chặt chẽ với các cơ quan, tổ chức, công ty, xí nghiệp, trường học cho sinh viên được kiến tập, thực tập theo môn học và theo CTĐT. Mô hình đó là: “Trường - cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp”. Trong đó, sinh viên Lưu trữ học phải đến nghiên cứu, học tập tại các Trung tâm lưu trữ quốc gia hoặc lưu trữ lịch sử khác và Lưu trữ cơ quan.
- Các môn học chuyên ngành đều phải có nội dung thực hành môn học. Kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành, dạy lý thuyết và dạy kỹ năng. Vận dụng các phương pháp dạy học hiện đại mang lại hiệu quả cao, phù hợp với nhu cầu nghề nghiệp của sinh viên và nhu cầu của nhà tuyển dụng, của xã hội.
3.4. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học
- Nâng cao năng lực chuyên môn và năng lực nghiên cứu của đội ngũ giảng viên Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng. Thông qua kết quả nghiên cứu khoa học đảm bảo đủ tài liệu, giáo trình phục vụ cho giảng dạy, học tập và nghiên cứu của giảng viên và sinh viên với chất lượng cao.
- Đẩy mạnh toàn diện các hoạt động nghiên cứu khoa học, bao gồm việc tổ chức nghiên cứu các đề tài cấp cơ sở (cấp trường) và cấp Đại học quốc gia; biên soạn và xuất bản sách chuyên khảo, giáo trình; tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm khoa học và viết bài trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước.
- Tăng cường quan hệ với các cơ quan, doanh nghiệp, các sở khoa học công nghệ để đấu thầu các nghiên cứu và tìm kiếm nguồn tài trợ.
- Xây dựng và tiếp nhận các dự án từ các tổ chức nước ngoài.
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM là một cơ sở đào tạo về Lưu trữ học như bao cơ sở đào tạo khác đều đang đứng trước thời cơ và thách thức của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Với những gì đã và đang xây dựng, hoạch định cho tương lại, Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng đang nỗ lực xây dựng một môi trường học tập thân thiện, năng động, sáng tạo, có chất lượng giáo dục cao, ngày càng đáp ứng tốt hơn yêu cầu đặt ra từ những tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
 

Tác giả:

* TS. Đỗ Văn Học - Trưởng Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc giá Thành phố Hồ Chí Minh
** ThS. Lê Thị Vị - Giảng viên Bộ môn Văn thư - Lưu trữ, Khoa Lưu trữ học - Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM

Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2019), Nghị quyết số 52-NQ/TW về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.
2. Klau Schwal (2018), Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, Bộ Ngoại giao dịch và hiệu đính – Bộ Ngoại giao, 2018.
3. Vũ Văn Tâm (2018), phát triển nguồn nhân lực lưu trữ đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên công nghiệp 4.0, bài viết đăng trên website: https://luutru.gov.vn.
4. Nhật Minh (2020), Cách mạng công nghiệp 4.0 và Công tác lưu trữ, bài viết đăng trên website: https://luutru.gov.vn.