Những giá trị đặc sắc của con người và văn hóa thành phố Hồ Chí Minh

Tác giả: PGS, TS. Nguyễn Thế Nghĩa 

Tóm tắt:

Trong lịch sử phát triển, những giá trị đặc sắc của con người và văn hóa thành phố Hồ Chí Minh được hình thành và phát triển và thể hiện sâu sắc ở những phẩm chất: (1) Bản lĩnh kiên cường, khí phách hiên ngang và ý chí “dời non lấp biển”; (2) Ý thức đoàn kết, tình yêu thương con người, tinh thần nghĩa hiệp, phong cách thoáng đạt và tâm hồn quảng giao nhân ái; (3) Trí tuệ thông minh,tư duy năng động, sáng tạo và tài ứng biến khôn lường, luôn thích ứng với hoàn cảnh; (4) Lối sống thực tế kết hợp với phương pháp tính toán đến hiệu quả công việc cùng với ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật. Đó là lợi thế phát triển trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế để xây dựng thành phố văn minh, hiện đại, nhân văn. 

Kỷ niệm 40 năm ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước, thêm một dịp nữa, chúng ta vinh dự và tự hào về một thành phố anh hùng, văn minh, hiện đại ở phía Nam tổ quốc - thành phố Hồ Chí Minh. Suốt chiều dài lịch sử, thành phố Hồ Chí Minh đã trở thành nơi hội tụ, gặp gỡ, giao lưu với nhiều nền kinh tế và văn hóa lớn trên thế giới. Và chính ở đây – trong giao điểm của các luồng văn minh Đông – Tây, con người Thành phố đã làm nên truyền thống anh hùng và lịch sử vẻ vang của mình. Đó là truyền thống giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc và xây dựng, định hình “cốt cách văn hóa phương Nam”, là truyền thống đấu tranh cách mạng kiên cường trong các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm để giành độc lập, tự do cho tổ quốc. Đúng như nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng nhận xét: “Lịch sử phát triển của thành phố chứng minh rằng nhân dân thành phố đã giữ vững và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc như: yêu nước, thương nòi; đoàn kết, thống nhất, kiên cường trong đấu tranh dựng nước và giữ nước; coi trọng nhân nghĩa; biết hội nhập văn hóa để phát triển... Bản sắc văn hóa dân tộc ở thành phố như một sức sống tiềm năng, bình thường thì như tia lửa nhỏ, khi có dịp thì bùng lên sáng chói, tiêu diệt bạo tàn, phát huy cao độ tinh thần dân tộc" [1].

Những giá trị truyền thống tốt đẹp đó của con người và văn hóa thành phố càng được phát triển một cách sinh động và sáng tạo trong thời kỳ đổi mới vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Vì vậy, nghiên cứu về con người và văn hóa thành phố Hồ Chí Minh trong lịch sử cũng như trong hiện tại luôn là đề tài hấp dẫn, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Dưới đây là một số giá trị cơ bản, đặc sắc của con người và văn hóa thành phố Hồ Chí Minh.

 Thứ nhất, bản lĩnh kiên cường, khí phách hiên ngang và ý chí “dời non lấp biển”.

Bản lĩnh kiên cường, khí phách hiên ngang với ý chí “dời non lấp biển” bắt nguồn ở những con người xứ Bắc từ “buổi đầu mang gươm đi mở cõi” suốt chiều dài lịch sử. “Bản lĩnh”, “khí phách”, “ý chí” này không chỉ được định hình trong công cuộc khai hoang mở cõi” và khẳng định chủ quyền dân tộc ở phía Nam, mà còn được trui rèn, phát triển trong công cuộc đấu tranh sinh tử giành độc lập, tự do cho đất nước; và chúng ngày càng tỏa sáng với chỉ dẫn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời đại mới.

Trong những năm tháng chiến tranh, chúng ta có “Mười tám thôn vườn trầu”, “Địa đạo Củ Chi” – nơi ươm mầm và đào luyện những người con ưu tú của cách mạng, có những “binh đoàn thép” và những đội biệt động “xuất quỷ nhập thần” làm cho kẻ thù khiếp sợ và bạn bè năm châu mến phục.

Với đại thắng mùa xuân năm 1975, thành phố chúng ta không chỉ là nhân chứng, vật chứng lịch sử sống động cho sự thảm bại của chủ nghĩa đế quốc Hoa Kỳ, mà còn trở thành biểu tượng sinh động và cao đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Sự kiện có một không hai trong lịch sử nhân loại thế kỷ XX này, cho đến nay, không chỉ mang giá trị chiến lược chính trị, quân sự to lớn, mà còn mang ý nghĩa văn hóa – nhân văn sâu sắc.

Ngay sau khi giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, vết thương chiến tranh chưa kịp hàn gắn, thì nhân dân thành phố cùng với nhân dân cả nước lại phải đương đầu với cuộc chiến tranh biên giới Tây – Nam và chiến tranh biên giới phía Bắc. Rồi, trong những năm 80 của thế kỷ XX, khi nền kinh tế đất nước lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, thì chính trong hoàn cảnh ngặt nghèo đó, nhân dân thành phố lại dũng cảm đi đầu, tháo gỡ những khó khăn, gạt bỏ những rào cản lỗi thời, tạo ra những tiền đề lý luận – thực tiễn, góp phần quan trọng cùng nhân dân cả nước xây dựng và triển khai thực hiện có hiệu quả đường lối đổi mới toàn diện đất nước.

 Thứ hai, Ý thức đoàn kết, tình yêu thương con người, tinh thần nghĩa hiệp, phong cách thoáng đạt và tâm hồn quảng giao nhân ái.

Ý thức đoàn kết, tình yêu thương con người, tinh thần nghĩa hiệp, phong cách thoáng đạt và tâm hồn quảng giao nhân ái của người dân sống trong tâm điểm của vùng châu thổ kênh rạch được hình thành, phát triển và bộc lộ trong lao động sản sản xuất, sinh hoạt cộng đồng, đánh giặc giữ nước.

Trong hoàn cảnh “nước mất nhà tan”, người dân thành phố từ rất sớm đã hình thành ý thức đoàn kết, tình yêu thương con người và tinh thần vì nghĩa. Bởi lẽ, “nghĩa là điều phải, đối chọi với điều trái. Vì nghĩa là làm điều phải một cách có ý thức, chống điều trái. Nghĩa cũng là tình cảm chính đáng gắn bó người với người trong sinh hoạt gia đình, xã hội, dân tộc, cho đến quốc tế. Theo nội dung ấy, nghĩa là một sức mạnh tinh thần có thể khuyến khích, thúc dục, chỉ thị cho người ta hành động trên hướng tốt đẹp, cho dù làm việc nghĩa, mình chẳng được lợi riêng gì, mà lắm khi bị thiệt hại nữa là khác" [2]. Trong suốt chiều dài lịch sử, vì nghĩa, hơn nữa là vì đại nghĩa, người dân thành phố sẵn sàng xả thân “ứng nghĩa”, “tụ nghĩa” và “khởi nghĩa” để đánh giặc cứu nước.

Trong cuộc sống hòa bình xây dựng, những phẩm chất tốt đẹp nói trên đã được các thế hệ người dân thành phố phát huy, phát triển một cách sâu sắc ân tình trong các phong trào cách mạng như: xóa đói giảm nghèo, uống nước nhớ nguồn, đền ơn đáp nghĩa, giúp đỡ đồng bào bị thiên tai và các công việc từ thiện khác...

Có thể nói, những phẩm chất đoàn kết, tình yêu thương con người, tinh thần nghĩa hiệp, phong cách thoáng đạt và tâm hồn quảng giao nhân ái là ưu thế nổi trội trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế của cộng đồng dân cư thành phố Hồ Chí Minh.

 Thứ ba, trí tuệ thông minh, tư duy năng động, sáng tạo và tài ứng biến khôn lường, luôn thích ứng với hoàn cảnh.

Trí tuệ thông minh, tư duy năng động, sáng tạo và tài ứng biến khôn lường, luôn thích ứng với hoàn cảnh là đặc trưng vốn có của người dân sống trong giao điểm các luồng văn minh suốt hơn 3 thế kỷ qua. Cần lưu ý rằng, quá trình kiến tạo thành phố diễn ra vào thời kỳ chủ nghĩa tư bản phương Tây phát triển mạnh, mở rộng quá trình tìm kiếm thuộc địa và xác lập thị trường ở Châu Á; rằng, chính trong điều kiện đó người dân thành phố đã sớm “va chạm” với kinh tế thị trường và “đụng độ” với dân chủ tư sản phương Tây. Và do vậy, đã tiếp thu và kết hợp được tinh thần duy lý phương Tây với “triết lý duy cảm” phương Đông làm đặc sắc thêm “cốt cách văn hóa phương Nam”.

†Thứ tư, lối sống thực tế kết hợp với phương pháp tính toán đến năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc cùng với ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật.

Lối sống thực tế kết hợp với phương pháp tính toán đến năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc cùng với ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật là những phẩm chất được hình thành, phát triển khá sớm trong các tầng lớp nhân dân thành phố. Nên nhớ là, công cuộc khai hoang mở cõi, đấu tranh với thiên nhiên, chống giặc ngoại xâm để tồn tại và khẳng định chủ quyền dân tộc ở phía Nam đã đặt ra những yêu cầu và tạo điều kiện hình thành, phát triển ý thức tổ chức, tính kỷ luật nghiêm ngặt và thói quen thực tế, luôn tính toán đến hiệu quả công việc trong cuộc sống. Và, đó là một lợi thế lớn để nhân dân thành phố phát huy trong công việc quy hoạch, quản lý và tổ chức tốt đô thị văn minh, hiện đại.

Như vậy, giá trị đặc sắc của con người và văn hóa thành phố Hồ Chí Minh là tổng hợp và khái quát hóa những phẩm chất tốt đẹp của người dân thành phố được thể hiện sâu sắc trong mối quan hệ với tự nhiên, với xã hội và với con người trong suốt quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước trên mảnh đất phía Nam của tổ quốc. Và hôm nay, những phẩm chất tốt đẹp đó đang trỗi dậy, trở thành sức mạnh trong điều kiện đổi mới và hội nhập quốc tế.

Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, với những giá trị đặc sắc của mình, Đảng bộ và nhân dân thành phố Hồ Chí Minh luôn vì cả nước và cùng cả nước, đi đầu trong phát triển kinh tế - xã hội. Trong những năm qua, thành phố chúng ta luôn phát triển, đóng góp hơn 20% GDP, hơn 20% ngân sách và 30% sản lượng công nghiệp của cả nước. Điều quan trọng là thành phố đã trở thành trung tâm lớn không chỉ có sức “hội tụ” và “lan tỏa” các nguồn lực phát triển, mà thực sự trở thành đầu tàu – động lực phát triển của đất nước.

Trong lĩnh vực xã hội, nhiều chính sách xã hội và các chương trình “giảm nghèo”, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm an sinh xã hội... đã và đang phát huy tác dụng tích cực trong cuộc sống. Đặc biệt là, xu hướng phát triển đô thị văn minh, hiện đại, nhân văn ngày càng thể hiện rõ trên những đường nét cơ bản như: lao động sáng tạo với hàm lượng chất xám cao, phong cách công nghiệp thành thị, năng lực giao lưu và hợp tác, tính năng động và thích ứng với hội nhập quốc tế .v.v. Chúng tôi muốn nhấn mạnh những phẩm chất này như là một trong những lợi thế của Thành phố, bởi lẽ, như nhiều học giả cho rằng, đó là những phẩm chất đặc biệt rất cần thiết cho sự phát triển xã hội trong thế kỷ XXI.

Như vậy, trong lịch sử hình thành, phát triển thành phố Hồ Chí Minh, những giá trị đặc sắc nhất của con người và văn hóa thành phố đã gắn liền với lịch sử vẻ vang của Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh và chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại – Người anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới mà tên tuổi mình đã trở thành biểu tượng nhân văn của thành phố chúng ta.

Nguồn: Tạp chí Phát triển Nhân lực, số 2(45) - 2015. ISSN: 1859 2732

---

[1] Trần Bạch Đằng, Văn hóa – động lực phát triển kinh tế, xã hội , tham luận tại Hội thảo “Văn hóa và phát triển trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh”, ngày 16-04-1998.

[2] Trần Văn Giàu, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, Nxb. Tp.HCM, 1993, tr.297