Giới thiệu sách: Truyền Kiều ở Nam Bộ - Nguyễn Thanh Phong

LỜI GIỚI THIỆU
Hiếm có một tác phẩm văn học nào trên thế giới lại có một sinh mệnh kì lạ và thú vị như Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du. Tác phẩm này được Nguyễn Du cải biên, sáng tác dựa trên cốt truyện của tiểu thuyết Hán văn bạch thoại Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, một nhà văn không rõ nguồn gốc xuất thân, tên tuổi sống đầu đời nhà Thanh Trung Quốc. Cốt truyện của tác phẩm dựa trên một sự kiện có thật là cuộc chiến chống Oa khấu (cướp biển Trung Quốc cấu kết với cướp biển Nhật Bản) trên khu vực duyên hải Hoa Đông vào khoảng 20 năm (1543-1563) dưới niên hiệu Gia Tĩnh triều Minh của Trung Quốc, gắn liền với ba nhân vật chính là Vương Thúy Kiều, Từ Hải và Hồ Tôn Hiến. Sự kiện này đầu tiên được ghi chép trong nhiều tư liệu chính sử và dã sử dưới triều Minh, sau đó lan truyền trong dân gian dưới dạng truyện kể truyền miệng, được một số văn nhân đời Minh viết thành tiểu thuyết văn ngôn, chuyển thể thành kịch bản hí khúc và tiểu thuyết thoại bản. Đến đầu đời Thanh mới được một văn sĩ với bút hiệu là Thanh Tâm Tài Nhân viết lại thành tiểu thuyết hoàn chỉnh dài 20 hồi Kim Vân Kiều truyện.
Trong suốt quá trình diễn biến đó, nội dung cốt lõi của câu chuyện được thêm thắt phong phú hơn, nhiều tình tiết, sự kiện được xây dựng đan xen phức tạp hơn, nhiều nhân vật được hư cấu thêm để dần hoàn chỉnh như hình hài chúng ta biết đến hiện nay. Bộ tiểu thuyết này gần như bị khuất lấp bởi nhiều bộ tiểu thuyết chương hồi đồ sộ khác ra đời trong thời kì Minh – Thanh như Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử truyện, Tây du kí, Hồng lâu mộng, Liêu trai chí dị, Nho lâm ngoại sử… Thế nhưng, khi được lưu truyền rộng rãi trong khu vực văn hóa chữ Hán, ở Nhật Bản nó được phiên dịch nhiều lần và cải biên thành tiểu thuyết Kim ngư truyện; còn ở Việt Nam, Nguyễn Du đã sử dụng một cách điêu luyện ngôn ngữ dân tộc để cải biên thành Đoạn trường tân thanh, hay Kim Vân Kiều truyện, Truyện Kiều. Chúng là những sinh mệnh mới độc lập với tác phẩm cũ, mang một sức sống trường cửu gắn liền với nền văn hóa của từng dân tộc, điều mà những bộ tiểu thuyết đồ sộ khác không dễ làm được.
Truyện Kiều đặt trong bối cảnh văn hóa đó, rõ ràng rất đáng để tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu tường tận để thấy những giá trị đặc thù trong mối liên hệ liên khu vực, liên văn hóa. Ở Việt Nam, từ khi ra đời đến nay, tác phẩm này được lưu truyền rộng rãi trong quần chúng nhân dân, được nhiều thế hệ độc giả thuộc nhiều giai tầng khác nhau trong xã hội đón nhận và yêu thích, ca ngợi, thậm chí có cả các vị hoàng đế dưới triều Nguyễn. Trong quá trình cư dân Bắc Bộ và Trung Bộ di cư vào Nam khai khẩn vùng đất Nam Bộ, đồng thời nho sĩ Nam Bộ di cư ra Huế để học tập, thi cử và công cán, truyện thơ Nôm này đã được truyền bá và ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tinh thần của nhiều tầng lớp cư dân Nam Bộ. Nó được cải biên thành thơ phú, kịch bản tuồng, cải lương, truyện kể dưới nhiều hình thức văn bản Hán Nôm và ngôn bản truyền miệng khác nhau. Ngoài ra, tác phẩm này còn khơi gợi cảm hứng nơi các văn nhân thi sĩ Nam Bộ, trở thành đề tài ngâm vịnh của nhiều tác phẩm văn thơ ứng họa. Sự truyền bá và cải biên Truyện Kiều ở Nam Bộ, vì vậy, rất đáng để chúng ta quan tâm nghiên cứu tìm hiểu, nhằm làm rõ giá trị của một di sản văn hóa dân tộc, đồng thời thấy rõ diện mạo đời sống tinh thần của cư dân Nam Bộ từ khi tiếp nhận Truyện Kiều đến nay.
Trong bài báo cáo đề dẫn Nguyễn Du và những giá trị vượt thời gian tại Hội thảo kỷ niệm 250 năm năm sinh đại thi hào dân tộc Nguyễn Du (ngày 23/12/2015, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), PGS.TS. Đoàn Lê Giang đã chỉ ra 4 hướng có thể tiếp tục đào sâu nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều hiện nay. Trong đó, hướng thứ tư là: “Nghiên cứu phê bình Truyện Kiều: Bên cạnh việc đào sâu hơn nữa vào giá trị của tác phẩm, cũng cần phải nghiên cứu rộng ra sự tiếp nhận của đời sau đối với Truyện Kiều. Việc nghiên cứu một cách công phu, có hệ thống việc tiếp nhận Truyện Kiều ở phía Nam đất nước vẫn còn là một mảnh đất cần được khai phá thêm. Những Túy Kiều phú, Túy Kiều án, Kim Vân Kiều ca cho thấy những ‘phó bản’ Truyện Kiều ở đất Nam Bộ còn rất phong phú” . Công trình này của chúng tôi vô tình rất sát hợp với định hướng mà Đoàn Lê Giang* đã gợi ý.
Từ năm 2012 đến nay, qua nhiều lần điều tra điền dã trên các địa bàn An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi đã thu thập được khá nhiều tư liệu Hán Nôm và tư liệu hình ảnh, kí ức… liên quan đến Truyện Kiều, chuyển tải nhiều thông tin mới mẻ và giá trị về sự truyền bá và cải biên của tác phẩm này ở Nam Bộ. Đơn cử trường hợp tư liệu Hán Nôm đang lưu trữ tại Thư viện tỉnh An Giang, trong số 263 đầu tài liệu Hán Nôm do một hộ dân tại Thốt Nốt (Cần Thơ) quyên tặng năm 2016, có ít nhất 3 tài liệu liên quan đến Truyện Kiều: (1) Bài Phú Kiều bằng chữ Nôm do Phạm Tôn Long soạn lại từ tác phẩm Kim Vân Kiều phú (khuyết danh) lưu truyền trong dân gian; (2) Kịch bản Tuồng Kiều bằng chữ Nôm do Phạm Tôn Long nhuận sắc, Cao Đảnh Hưng (Cao Văn Hân) chép; (3) Thơ xướng họa, bình phẩm bằng chữ Nôm về vài nhân vật trong Truyện Kiều. Những tư liệu này có giá trị văn học cao, cung cấp nhiều thông tin quan trọng về sự truyền bá, thưởng thức và cải biên Truyện Kiều trên địa bàn Nam Bộ xưa.
Truyện Kiều là một tác phẩm lớn trong nền văn học dân tộc, được nhiều thế hệ độc giả yêu thích và truyền tụng, được giới học giả trong và ngoài nước dày công nghiên cứu, được trích dạy trong nhiều bộ sách giáo khoa phổ thông từ 1945 đến nay, là một trong những tác phẩm bắt buộc trong chương trình giảng dạy Ngữ văn phổ thông. Thành quả nghiên cứu tác phẩm này tuy có rất nhiều nhưng chắc chắn vẫn chưa đủ, đặc biệt là với hướng tiếp cận từ góc độ văn học - nhân loại học ở một phạm vi hẹp hơn trong điều kiện phát hiện thêm nhiều tư liệu mới.
Quyển sách TRUYỆN KIỀU Ở NAM BỘ này là thành quả nghiên cứu bước đầu của chúng tôi, một người con Nam Bộ có niềm đam mê mãnh liệt với vốn văn hóa cổ của cha ông. Do hiểu biết và kinh nghiệm có giới hạn, công việc điều tra điền dã vì nhiều lý do vẫn chưa được tiến hành toàn diện trên khắp Nam Bộ, thế nên những thiếu sót của công trình này là khó tránh khỏi, chúng tôi kính mong các bậc cao minh niệm tình chỉ bảo.
*Đoàn Lê Giang. (2015). “Nguyễn Du và những giá trị vượt thời gian”. Báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học “Kỷ niệm 250 năm năm sinh Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du” do Trường Đại học KHXH & NV – ĐHQG TP.HCM tổ chức vào ngày 23 tháng 12 năm 2015. Địa chỉ: http://khoanguvan.com.vn/nghien-cuu/van-hoc-viet-nam/589-nguyn-du-va-nhng-gia-tr-vt-thi-gian.html, 18/4/2019.

Nguyễn Thanh Phong