Sinh hoạt khoa học với chủ đề "Nghiên cứu văn hóa học và khảo cổ học: Một số nhận thức mới và áp dụng các phương pháp liên ngành"

TS. Ngô Anh Đào - Phó trưởng Khoa Văn hoá học gửi lời cảm ơn đến GS. Mariko Yamagata (Đại học Rikkyo, Nhật Bản)

Sáng ngày 12/3/2025, Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TP.HCM tổ chức buổi sinh hoạt khoa học định kỳ với chủ đề "Nghiên cứu văn hóa học và khảo cổ học: Một số nhận thức mới và áp dụng các phương pháp liên ngành". Đây là hoạt động quan trọng nhằm thúc đẩy trao đổi học thuật, cập nhật những thành tựu nghiên cứu mới, đồng thời duy trì mối quan hệ hợp tác quốc tế với các trường đại học và viện nghiên cứu trên thế giới.

TS. Ngô Anh Đào (thứ hai từ phải sang), Phó Trưởng khoa Văn hoá học tặng quà lưu niệm đến GS. Mariko Yamagata (Đại học Rikkyo, Nhật Bản)

Buổi sinh hoạt có sự tham gia của GS. Mariko Yamagata (Đại học Rikkyo, Nhật Bản), cùng các giảng viên và sinh viên Khoa Văn hóa học. Các báo cáo tại hội thảo tập trung vào các nghiên cứu khảo cổ học Champa, văn hóa Óc Eo và ứng dụng của khoa học từ tính trong khảo cổ học.

Khảo cổ học từ tính và nghiên cứu liên ngành

Một trong những nội dung trọng tâm của buổi sinh hoạt là phương pháp “khảo cổ học từ tính” – một lĩnh vực nghiên cứu mới kết hợp giữa khảo cổ học và địa vật lý. Phương pháp này giúp xác định niên đại, đặc tính vật liệu và điều kiện môi trường cổ xưa của di tích khảo cổ thông qua nghiên cứu từ trường còn lưu lại trong các mẫu vật.      
Các nội dung chính được thảo luận gồm:
- Nghiên cứu từ tính học (Archaeomagnetism): Xác định niên đại của các hiện vật bằng cách đo lường từ trường còn lại trong vật liệu cháy (gạch nung, đất nung).  
- Từ tính đá (Archaeo-rock Magnetism): Đánh giá công nghệ sản xuất hiện vật khảo cổ thông qua phân tích đặc tính từ của các loại đất sét nung.  
- Từ tính môi trường (Environmental Magnetism): Khảo sát sự thay đổi trầm tích trong các di chỉ khảo cổ để xác định môi trường cổ.  
Những nghiên cứu này mở ra cơ hội mới trong khảo cổ học, đặc biệt trong việc xác định niên đại, phân tích kỹ thuật chế tác hiện vật và tái hiện lịch sử môi trường của các nền văn hóa cổ.  
 

Trường hợp nghiên cứu: Khảo cổ học từ tính trong nghiên cứu văn hóa Champa và Óc Eo  

Xác định niên đại của di tích Champa bằng khảo cổ học từ tính. Các nhà nghiên cứu đã áp dụng phương pháp “từ tính học” để xác định niên đại của các mẫu gạch từ “đền tháp Champa ở Mỹ Sơn, Dương Bi, Thành Lũy, và Trà Kiệu”. Dựa trên sự biến đổi của từ trường Trái đất theo thời gian, kết quả nghiên cứu cho thấy:
- Gạch nung từ các di tích này mang dấu ấn từ trường của Trái đất trong khoảng thế kỷ 5 đến 14, giúp xác thực niên đại của các công trình kiến trúc Champa.  
- Kết quả này bổ sung bằng chứng khoa học cho các phương pháp xác định niên đại truyền thống như phân tích phong cách kiến trúc và nghệ thuật.  
Một nghiên cứu khác được thực hiện tại “di chỉ Triền Tranh” nhằm xác định niên đại của ngói Champa bằng cách đo cường độ từ trường còn lưu lại trong vật liệu. Phương pháp này cho phép các nhà khảo cổ học đưa ra ước tính chính xác hơn về thời gian xây dựng quần thể kiến trúc Champa.  
Phân tích đặc tính vật liệu và công nghệ chế tác gạch Champa và Óc Eo

Buổi sinh hoạt nhận được hưởng ứng từ người tham dự

Các nghiên cứu về từ tính đá được áp dụng để so sánh đặc tính vật liệu giữa gạch nung Champa và gạch Óc Eo (di chỉ Gò Sáu Thuận)

Một số phát hiện quan trọng:  
- Gạch Mỹ Sơn được làm từ loại đất sét thô hơn so với gạch Óc Eo.  
- Đất sét từ các viên gạch ở cùng một địa điểm không đồng nhất, phản ánh sự đa dạng về kỹ thuật chế tác.  
- Phân tích từ tính khí quyển nung cho thấy gạch Mỹ Sơn có dấu vết của “hematit (α-Fe₂O₃)”, trong khi gạch Gò Sáu Thuận được nung trong môi trường oxy hóa mạnh hơn.
Những kết quả này giúp các nhà khảo cổ học hiểu rõ hơn về công nghệ sản xuất và sự phát triển của kỹ thuật chế tác gạch trong các nền văn hóa cổ.  
Nghiên cứu cổ môi trường và cổ địa lý các di tích Óc Eo  
Phương pháp “từ tính môi trường” được sử dụng để phân tích các trầm tích tại “di chỉ Nhơn Thành” (Cần Thơ), một trong những trung tâm quan trọng của văn hóa Óc Eo.
Một số phát hiện chính:  
- Sự có mặt của goethite (FeOOH) và maghemite (γ-Fe₂O₃) trong các mẫu trầm tích, cho thấy môi trường ngập nước đã góp phần hình thành lớp đất khảo cổ.  
- Độ cứng từ hóa (Hcr/Hc) phản ánh quá trình thay đổi địa chất do hoạt động kiểm soát nước của cư dân Óc Eo cổ đại.  
- Kết quả nghiên cứu cũng gợi ý sự gia tăng nhiệt độ môi trường trong giai đoạn chuyển từ lớp đất tự nhiên sang lớp đất văn hóa, phản ánh sự phát triển của hoạt động sản xuất và đời sống định cư.  
Những phát hiện này cung cấp bằng chứng quan trọng về môi trường sinh thái và điều kiện sống của cư dân văn hóa Óc Eo trong quá khứ.  
 

Tầm nhìn tương lai: Ứng dụng phương pháp liên ngành trong khảo cổ học  

Những nghiên cứu trình bày tại buổi sinh hoạt cho thấy tiềm năng to lớn của khảo cổ học từ tính trong nghiên cứu lịch sử và văn hóa. Tuy nhiên, để đạt được kết quả chính xác và toàn diện hơn, cần tích hợp các lĩnh vực nghiên cứu khác như địa vật lý, hóa học vật liệu, dân tộc học và khảo cổ học công cộng.
Định hướng phát triển trong tương lai:
- Tối ưu hóa phương pháp từ tính cho nghiên cứu nhân văn tại Việt Nam, mở rộng ứng dụng từ lĩnh vực khảo cổ học sang nghiên cứu lịch sử và văn hóa.  
- Phát triển các phương pháp mới có nguồn gốc từ Việt Nam, nhằm xây dựng nền tảng khoa học độc lập, không chỉ dựa vào các kỹ thuật từ phương Tây.  
- Kết hợp khảo cổ học từ tính với khảo cổ học dân tộc học, giúp tái hiện quá trình tương tác giữa con người và môi trường trong quá khứ.  
- Xây dựng phương pháp tiếp cận khảo cổ học công cộng, nhằm đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với cộng đồng địa phương, giúp họ hiểu và bảo tồn di sản văn hóa.  

GS. Mariko Yamagata (Đại học Rikkyo, Nhật Bản) chụp hình lưu niệm với SV, HVCH, NCS Khoa Văn hoá học

Buổi sinh hoạt khoa học "Nghiên cứu văn hóa học và khảo cổ học: Một số nhận thức mới và áp dụng các phương pháp liên ngành" đã cung cấp nhiều kiến thức giá trị về khảo cổ học từ tính và ứng dụng của nó trong nghiên cứu di sản văn hóa Champa và Óc Eo. Những nghiên cứu này không chỉ giúp xác định niên đại chính xác hơn mà còn mở ra hướng đi mới trong nghiên cứu khảo cổ học, môi trường cổ và công nghệ chế tác cổ xưa. Việc tích hợp phương pháp liên ngành và tiếp tục phát triển các công cụ nghiên cứu từ tính sẽ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khảo cổ học tại Việt Nam, đồng thời giúp bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa một cách bền vững.

Tin, ảnh: Tú Anh, Việt Thành, Thanh Phong