Giới thiệu sách: Sự truyền bá và ảnh hưởng của Tam quốc diễn nghĩa và Kim Vân Kiều truyện ở Nam Bộ Việt Nam

Tác giả: Nguyễn Thanh Phong
Nhà xuất bản: Công ty TNHH Sự nghiệp Văn hóa Hoa Mộc Lan
Năm xuất bản: tháng 03/2025
ISBN: 978-626-424-079-6
Việt Nam là một trong những quốc gia thuộc khu vực văn hóa chữ Hán ở Đông Á, đã bắt đầu tiếp nhận ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa từ thế kỷ 2 trước Công nguyên. Với hơn hai nghìn năm giao lưu và tiếp xúc mật thiết, văn hóa, triết học, văn học, tôn giáo, phong tục dân gian... của Trung Hoa thường theo nhiều phương thức khác nhau truyền bá xuống phía Nam và tạo sự ảnh hưởng mạnh mẽ.
Đặc biệt trong lĩnh vực văn học, ngay từ trước và sau khi Việt Nam lập quốc, những thành tựu văn học Trung Hoa như tản văn thời Tiên Tần, Hán phú, Đường thi, từ Tống, khúc Nguyên đều đã không xa lạ gì đối với tầng lớp văn nhân học sĩ của Việt Nam. Cho đến thời Minh – Thanh, khi tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa phát triển lên đến đỉnh cao, thì dòng tiểu thuyết này cũng bắt đầu được truyền bá mạnh mẽ sang các nước láng giềng. Trong thời Lê Trung hưng, do Việt Nam duy trì mối quan hệ triều cống với hai triều đại Minh - Thanh, nên tiểu thuyết Minh Thanh đã theo chân sứ thần nước ta truyền vào Việt Nam. Ngoài ra, sự qua lại lẻ tẻ của tăng sĩ, đạo sĩ, di dân và thương nhân giữa hai nước cũng là những con đường quan trọng để truyền bá tiểu thuyết Minh Thanh.
Vào cuối Minh đầu Thanh, nhiều di thần và tướng sĩ nhà Minh đã bỏ chạy về phương Nam, trở thành một trong những lực lượng tiên phong khai khẩn vùng đất Nam Bộ Việt Nam, và rất có thể họ đã mang theo cả tiểu thuyết Minh Thanh trong hành trình vượt biển của mình. Trải qua hơn ba trăm năm, cùng với sự phát triển mật thiết trong quan hệ giao thương giữa miền Nam Trung Quốc và Nam Bộ Việt Nam, tiểu thuyết Minh Thanh dần trở thành hàng hóa giao dịch phổ biến giữa hai bên, thậm chí nhiều tác phẩm văn học bằng chữ Nôm ở Nam Bộ cũng được đưa sang Quảng Đông khắc in, rồi lại mang về Gia Định để bán.
Tiểu thuyết Minh Thanh đã được truyền đến Nam Bộ Việt Nam qua hai con đường: đường biển và đường bộ. Về đường biển, phần lớn các tác phẩm như Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử truyện, Phong thần diễn nghĩa, Tây du ký... được di dân, thương nhân Hoa kiều trực tiếp vượt biển truyền đến, bao gồm cả các bản gốc Hán văn lẫn các bản cải biên sang chữ Nôm. Về đường bộ, những tác phẩm hiếm hoi như Kim Vân Kiều truyện được giới quan lại, nho sĩ miền Nam mang về từ kinh đô Huế, chủ yếu là các bản cải biên sang chữ Nôm.
Tiểu thuyết Minh Thanh chủ yếu được truyền bá rộng rãi thông qua 06 phương thức là: ngoài các bản chữ Hán và chữ Nôm đã nói ở trên, còn có các bản bằng chữ Quốc ngữ (chữ Latinh), kịch bản sân khấu, tín ngưỡng tôn giáo, tranh minh họa liên hoàn...
Năm 1858, Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam, họ chủ trương dùng chữ Quốc ngữ thay thế hệ thống chữ Hán – Nôm, đồng thời thành lập các tòa soạn báo chữ Quốc ngữ. Theo tiến trình thay đổi chữ viết, văn học Việt Nam dần chuyển mình theo hướng hiện đại hóa. Đầu thế kỷ 20, miền Nam dấy lên phong trào dịch thuật tiểu thuyết Minh Thanh sang chữ Quốc ngữ, thúc đẩy nhiều độc giả học chữ Quốc ngữ qua các bản dịch, và nhờ đó tiếp cận sâu sắc hơn với tiểu thuyết Minh Thanh. Lúc này, tiểu thuyết Minh Thanh một lần nữa được truyền bá sâu rộng khắp nơi, ảnh hưởng đến sự ra đời và phát triển của tiểu thuyết Quốc ngữ miền Nam trong thời gian không lâu sau đó.
Tiểu thuyết Minh Thanh, nhờ nội dung phong phú đa dạng, tình cảm sâu sắc, hàm chứa giá trị nhân sinh, sử dụng nhiều hình thức truyền tải, phù hợp với nhu cầu của mọi tầng lớp nhân dân, đã được đón nhận và yêu thích sâu rộng từ giới thượng lưu đến bình dân. Ở miền Nam, các tác phẩm như Tam quốc diễn nghĩa, Kim Vân Kiều truyện được cải biên thành nhiều hình thức khác nhau như các bản phó phẩm, cải lương, hát bội, kịch nói, ca dao dân ca, điệu lý dân gian... và từ đó thâm nhập vào lòng quần chúng nhân dân. Tình yêu mến của dân chúng miền Nam đối với hai tác phẩm này từng sản sinh ra nhiều câu chuyện thú vị, cho đến nay vẫn là đề tài được mọi người nhắc đến khi trà dư tửu hậu. Tam quốc diễn nghĩa và Kim Vân Kiều truyện cũng len lỏi vào nhiều tín ngưỡng tôn giáo và tập tục dân gian địa phương, đặc biệt là xuất hiện trong ngôn ngữ sinh hoạt thường ngày. Có thể nói, tiểu thuyết Minh Thanh đã ảnh hưởng đến mọi mặt của môi trường xã hội Nam Bộ.
Nội dung quyển sách này gồm 05 chương:
- Chương thứ nhất là phần trình bày động cơ và mục đích nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, tổng quan tài liệu và vấn đề cần làm rõ, cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu, cũng như cách bố cục chương mục.
- Chương thứ hai bàn về khái quát tình hình truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh Thanh tại Nam Bộ Việt Nam, bao gồm: tổng quan truyền bá và ảnh hưởng văn học Trung – Việt; khái quát sự truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh Thanh tại Việt Nam; bối cảnh văn hóa xã hội Nam Bộ từ thế kỷ 17 đến 20 và sự truyền bá tiểu thuyết Hán văn; địa vị của tiểu thuyết Minh Thanh trong làn sóng truyền bá văn học về phương Nam; hai con đường và sáu hình thức truyền bá tiểu thuyết Minh Thanh vào Nam Bộ.
- Chương thứ ba tập trung khảo sát tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa và quá trình truyền bá cũng như ảnh hưởng của nó tại Nam Bộ, qua đó xác định đây là tác phẩm tiểu thuyết Minh Thanh quan trọng và có ảnh hưởng sâu rộng nhất.
- Chương thứ tư khảo sát tác phẩm Kim Vân Kiều truyện – một tác phẩm cải biên thành chữ Nôm bởi đại thi hào Nguyễn Du, từ quá trình phát triển tại miền Nam đến ảnh hưởng của nó đối với diện mạo văn hóa xã hội Nam Bộ.
- Chương cuối cùng là phần Kết luận, tổng kết một cách có trình tự quá trình truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh Thanh tại miền Nam, đồng thời tập trung tóm lược hai tác phẩm quan trọng nhất là Tam quốc diễn nghĩa và Kim Vân Kiều truyện.