Sinh hoạt khoa học quốc tế: Văn hóa Phật giáo trong mối liên hệ với văn hóa nông nghiệp ở Đông Nam Á

Sáng ngày 05/6/2025, tại phòng D610, Khoa Văn hóa học đã tổ chức buổi sinh hoạt học thuật với chủ đề “Văn hóa Phật giáo trong mối liên hệ với văn hóa nông nghiệp ở Đông Nam Á”. Buổi sinh đã thu hút sự quan tâm của giảng viên, nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh, Học viên cao học, sinh viên đến từ nhiều chuyên ngành thuộc Khoa Văn hóa học, Khoa Nhân học (với chuyên ngành tôn giáo học), và Khoa Tâm lý học (chuyên ngành tâm lý tôn giáo).

TS. Nguyễn Thị Tú Anh - Giảng viên Khoa Văn hoá học điều phối buổi sinh hoạt khoa học

Diễn giả của chương trình là PGS.TS. Lý Xuân Hương, hiện đang công tác tại Khoa Phật học và Tôn giáo, Đại học Nalanda – Ấn Độ, một học giả uy tín trong lĩnh vực nghiên cứu Phật giáo khu vực và các tiếp cận liên ngành giữa tôn giáo, văn hóa và xã hội.

PGS.TS. Lý Xuân Hương, hiện đang công tác tại Khoa Phật học và Tôn giáo, Đại học Nalanda – Ấn Độ.

Buổi sinh hoạt có sự tham dự của giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên đến tham dự.

Trong phần trình bày, PGS.TS. Lý Xuân Hương đã đề xuất một cách tiếp cận mới mẻ, kết nối giữa Phật giáo và văn hóa nông nghiệp, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa tôn giáo và đời sống sản xuất của cư dân lúa nước ở Đông Nam Á. Theo bà, Phật giáo không chỉ hiện diện như một hệ tư tưởng đạo đức – tâm linh mà còn ăn sâu vào các hình thái tổ chức văn hóa – xã hội như lễ hội, nghi lễ, biểu tượng mùa vụ, tạo nên những biểu hiện tôn giáo đặc trưng cho khu vực.

TS. Phan Anh Tú - Trưởng khoa Văn hoá học - đưa ra những nhận xét về Phật giáo Nam tông ở Nam bộ.

PGS.TS. Phan Thị Hồng Xuân - Giám đốc Viện Nghiên cứu khoa học Xã hội và Nhân văn (USSH) - phát biểu đánh giá cao bài báo cáo của diễn giả.

Từ các khảo sát thực địa và phân tích văn bản, bà đã trình bày bốn lễ hội tiêu biểu phản ánh mối liên hệ giữa Phật giáo và văn hóa nông nghiệp ở Đông Nam Á:
-    Sankranti (Lễ hội té nước): Gắn với chu kỳ chuyển mùa, đánh dấu thời điểm gieo trồng và cũng là dịp thanh tẩy, cầu mong mùa màng tốt tươi.
-    Vassavasa (Mùa an cư kiết hạ): Các tu sĩ tạm ngưng du hành để an cư trong mùa mưa – thời điểm canh tác quan trọng của người dân, biểu hiện sự tương tác giữa sinh hoạt tôn giáo và lịch nông nghiệp.
-    Lễ dâng y (Kathina): Diễn ra sau mùa mưa, là dịp người dân dâng phẩm vật sau mùa vụ, thể hiện lòng biết ơn và tạo phúc điền qua việc cúng dường.
-    Lễ Vu lan (Sene Dolta): Ngoài ý nghĩa cầu siêu tổ tiên, đây cũng là mùa thu hoạch và chia sẻ phúc báu cho cả cõi sống lẫn cõi chết, cho thấy quan niệm luân hồi – mùa vụ trong tâm thức Phật giáo dân gian.

GS. Phan Thị Thu Hiền - GVCC Khoa Văn hoá học tặng quà cho PGS.TS. Lý Xuân Hương (bìa trái).
 

Tại buổi nói chuyện, PGS.TS. Phan Thị Hồng Xuân – Giám đốc Viện Nghiên cứu khoa học Xã hội và Nhân văn – đã có phần trao đổi, đánh giá cao giá trị của chủ đề toạ đàm, đồng thời nhấn mạnh rằng: “Triết lý Phật giáo trong không gian Đông Nam Á không chỉ có tính chất tâm linh, mà còn cho thấy chiều sâu xã hội – văn hóa và khả năng thích ứng bền vững với điều kiện sống của cư dân nông nghiệp”, tương đồng ở nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng của phật giáo. Tương tự, TS. Trần Long – nguyên giảng viên Khoa Văn hoá học, cũng đề cao chủ đề buổi nói chuyện và ghi nhận việc “lịch âm” với sự liên quan đến lễ hội nông nghiệp một cách chặt chẽ.v.v.

PGS.TS. Lý Xuân Hương chụp hình lưu niệm với khách mời.

Kết thúc buổi trình bày, PGS.TS. Lý Xuân Hương khẳng định rằng: “Phật giáo ở Đông Nam Á không thể tách rời khỏi hệ sinh thái văn hóa nông nghiệp. Chính thông qua các lễ hội, nghi thức và biểu tượng gắn với mùa vụ, đạo đức và cộng đồng mà Phật giáo không chỉ tồn tại, mà còn được bản địa hóa một cách sinh động và bền vững.” Bà cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của nghiên cứu liên ngành và so sánh khu vực, nhằm giải mã sâu hơn tính bản địa, khả năng thích nghi, và sức sống của Phật giáo trong bối cảnh văn hóa nông nghiệp Đông Nam Á.
 

Buổi sinh hoạt kết thúc trong không khí trao đổi học thuật sôi nổi, để lại nhiều gợi mở cho các nghiên cứu tiếp theo liên quan đến Phật giáo, môi trường, tôn giáo bản địa và văn hóa nông nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi sinh thái hiện nay.

Tin ảnh: Việt Thành, Tú Anh, Trọng Hùng

Đại học Nalanda (Ấn Độ)
Đại học Nalanda là một trong những trung tâm học thuật lâu đời nổi tiếng nhất của thế giới Ấn Độ, tại bang Bihar, từng là nơi hội tụ của hàng ngàn học giả và tăng sĩ đến từ khắp châu Á, đặc biệt là khu vực Đông và Đông Nam Á. Nalanda được xem là biểu tượng của tri thức Phật giáo đại thừa, là trung tâm đào tạo cao cấp về Phật học, triết học, y học, toán học, thiên văn học và ngôn ngữ học, Tâm lý học tôn giáo. Trường đã bị hủy diệt vào thế kỷ XII, nhưng đến năm 2010, Nalanda được khôi phục lại như một đại học quốc tế với sự hỗ trợ của Chính phủ Ấn Độ và nhiều quốc gia châu Á khác, trong đó có Việt Nam. Mục tiêu của trường là tiếp nối tinh thần khai phóng, đối thoại văn hóa và giáo dục liên khu vực, lấy cảm hứng từ quá khứ huy hoàng của Nalanda cổ.
Khoa Phật học và Tôn giáo – Đại học Nalanda
Khoa Phật học và Tôn giáo (School of Buddhist Studies, Philosophy and Comparative Religions) là một trong những khoa nòng cốt tại Đại học Nalanda. Khoa tập trung vào nghiên cứu Phật giáo nguyên thủy, Phật giáo đại thừa, triết học Ấn Độ, tôn giáo học so sánh và lịch sử tư tưởng châu Á. Đây là nơi quy tụ nhiều học giả quốc tế nghiên cứu sâu về Phật giáo khu vực, với cách tiếp cận liên ngành giữa tôn giáo – văn hóa – triết học – lịch sử. Khoa chú trọng giảng dạy và nghiên cứu bằng tiếng Anh, tiếp nhận học viên cao học và nghiên cứu sinh từ nhiều quốc gia trong khu vực, đồng thời duy trì mạng lưới hợp tác học thuật với các viện nghiên cứu Phật học ở Nhật Bản, Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka, Bhutan và Việt Nam.