Hội thảo Khoa học Quốc gia: “Cơ sở lý luận và thực tiễn của các yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế” 

Sáng ngày 10/11/2025, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP. HCM) đã diễn ra Hội thảo khoa học với chủ đề “Cơ sở lý luận và thực tiễn của các yếu tố phi vật chất trong Quan hệ Quốc tế”. Sự kiện được tổ chức trong khuôn khổ đề tài cấp quốc gia “Vai trò của các yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế và hàm ý chính sách cho việc nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam” (Mã số: KX.06.10/21-30) do TS. Lê Lêna, Khoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN) làm chủ nhiệm. Hội thảo do Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN - cơ quan chủ trì đề tài - phối hợp cùng Ngành Quan hệ Quốc tế, Khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM đồng tổ chức.

Hội thảo thu hút sự tham dự của đông đảo chuyên gia, học giả, giảng viên và sinh viên thuộc các lĩnh vực quan hệ quốc tế, chính trị, kinh tế và văn hóa. Đây là diễn đàn học thuật nhằm làm rõ khái niệm và bản chất của các yếu tố phi vật chất, phân tích những cách tiếp cận lý thuyết khác nhau, đồng thời đánh giá vai trò của chúng đối với chính sách đối ngoại và vị thế quốc gia. Trên cơ sở đó, hội thảo hướng tới việc đề xuất các hàm ý chính sách thiết thực cho Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

TS. Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng Khoa Lịch sử & Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM phát biểu khai mạc - Ảnh: BTC

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Tăng Nghị (Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP.HCM) nhấn mạnh rằng: “Việc làm rõ cơ sở lý luận, cơ chế vận hành và bằng chứng thực tiễn của các yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế không chỉ góp phần hoàn thiện hệ thống tri thức chuyên ngành, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam - một quốc gia đang vươn lên mạnh mẽ trong tiến trình hội nhập sâu rộng. Trong bối cảnh đó, những năng lực như hình ảnh quốc gia, sức hấp dẫn văn hóa, và khả năng dẫn dắt chuẩn mực khu vực sẽ trở thành nguồn lực chiến lược vô giá, góp phần nâng cao vị thế và ảnh hưởng của Việt Nam trên trường quốc tế.”

TS. Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng Khoa Lịch sử & Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM phát biểu khai mạc - Ảnh: BTC

Trong phát biểu đề dẫn, GS.TS. Hoàng Khắc Nam - Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN, nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố phi vật chất trong việc hình thành và định hướng hành vi của con người, từ đó tác động sâu sắc đến đời sống xã hội và quan hệ quốc tế. Ông cho rằng những giá trị như “lễ, nghĩa, liêm, sỉ” từng được xem là nền tảng đạo đức của một quốc gia, vẫn giữ nguyên ý nghĩa trong thế giới hiện đại - nơi “tính cách tạo nên số phận” không chỉ đúng với cá nhân mà còn với cả dân tộc. Ông cũng nhấn mạnh rằng việc nuôi dưỡng và phát huy các yếu tố phi vật chất - đặc biệt thông qua giáo dục và nhận thức xã hội - là điều kiện tiên quyết để nâng cao vị thế quốc gia. Khi vai trò con người được đề cao, các yếu tố phi vật chất càng trở thành trọng tâm trong nghiên cứu và hoạch định chính sách. 

GS. TS Hoàng Khắc Nam phát biểu lời đề dẫn của buổi hội thảo - Ảnh: BTC

Phiên 1: Nền tảng lý thuyết

Chủ tọa: TS. Nguyễn Tăng Nghị - TS. Lê Lêna

GS. TS. Hoàng Khắc Nam mở đầu với tham luận về các yếu tố phi vật chất trong Quan hệ quốc tế - “Khái niệm, bản chất và những khía cạnh khác nhau của các yếu tố phi vật chất trong Quan hệ Quốc tế”, đặt trọng tâm vào câu hỏi: Liệu lịch sử quan hệ quốc tế có phải là một tiến trình tất yếu, hay là kết quả của lựa chọn và hành động con người?

GS. TS. Hoàng Khắc Nam trình bày tham luận “Khái niệm, bản chất và những khía cạnh khác nhau của các yếu tố phi vật chất trong Quan hệ Quốc tế” - Ảnh: BTC

Ông tiếp cận vấn đề từ góc nhìn lịch sử, cho rằng trong giai đoạn đầu của quan hệ quốc tế, do điều kiện vật chất còn hạn chế, các quốc gia chủ yếu hành động theo lợi ích vật chất, bị chi phối bởi sức mạnh quân sự và kinh tế. Quan niệm duy vật thống trị khiến yếu tố con người, đạo đức và tinh thần ít được chú trọng. Tuy nhiên, từ sau năm 1945, khi đời sống vật chất được cải thiện, các yếu tố phi vật chất dần trở thành một thành tố của sức mạnh quốc gia, thậm chí là mục tiêu của chính sách đối ngoại. Hệ giá trị, bản sắc, tinh thần nhân đạo và tính chính danh được xem là nền tảng của quyền lực mềm, hình thành cấu trúc xã hội và ảnh hưởng đến hành vi quốc gia trong hệ thống quốc tế.

GS. TS. Hoàng Khắc Nam nhấn mạnh rằng trong thời hiện đại, các yếu tố phi vật chất - như niềm tin, giá trị, truyền thông và dân chủ - đang tác động ngày càng mạnh đến chính trị quốc tế, song không thể thay thế hoàn toàn yếu tố vật chất. Một chính sách bền vững phải kết hợp hài hòa giữa sức mạnh cứng và mềm, giữa con người và hoàn cảnh lịch sử. Tham luận kết luận: lịch sử quan hệ quốc tế không tất yếu, mà luôn phụ thuộc vào khả năng con người định hướng và tạo nên bước ngoặt bằng những chính sách đúng đắn.

Tiếp nối, TS. Trần Nguyên Khang (Khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM), với tham luận “Yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế: Cơ sở lý luận, thực tiễn quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam” đã tập trung hệ thống hóa các khái niệm cốt lõi như bản sắc, giá trị và chuẩn mực, hình ảnh - uy tín quốc gia, công luận, văn hóa, tôn giáo và lịch sử, qua đó xác định đây là những thành tố cấu thành sức mạnh mềm trong chính sách đối ngoại.

TS. Trần Nguyên Khang trình bày tham luận “Yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế: Cơ sở lý luận, thực tiễn quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam” - Ảnh: BTC

Ông nhấn mạnh năm đặc tính của yếu tố phi vật chất: vô hình, khó đo lường, tác động gián tiếp nhưng sâu rộng, mang tính liên chủ thể, khả biến theo bối cảnh và diễn ngôn. Từ góc nhìn tự do, kiến tạo và phê phán, TS. Khang phân tích cách các giá trị dân chủ, tự do, và pháp quyền được Hoa Kỳ sử dụng như công cụ chuẩn mực; cách Hàn Quốc phát huy sức mạnh văn hóa qua Hallyu; và Trung Quốc nỗ lực định hình quyền lực mềm thông qua các viện Khổng Tử.

Từ các trường hợp này, ông kết luận rằng sức mạnh mềm chỉ bền vững khi gắn với năng lực vật chất - hình thành “sức mạnh thông minh” (smart power). Với Việt Nam, điều này đòi hỏi đầu tư liên ngành, củng cố bản sắc, và đặt truyền thông cùng giáo dục vào trung tâm chiến lược đối ngoại.

PGS. TS. Bùi Hải Đăng (Trung tâm Hàn Quốc học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM), với tham luận cuối cùng của phiên - “Yếu tố bản sắc trong Quan hệ quốc tế”, đi sâu phân tích cách các quốc gia tự nhận thức về chính mình và cách nhận thức đó định hình hành vi đối ngoại. Ông nhấn mạnh rằng bản sắc vừa là nền tảng gắn kết, vừa là nguồn gốc của xung đột: nó tạo ra niềm tin, giá trị chung và cơ sở hợp tác, nhưng đồng thời, khi khác biệt, cũng có thể kiến tạo sự đối lập và căng thẳng.

PGS. TS. Bùi Hải Đăng trình bày tham luận “Yếu tố bản sắc trong Quan hệ quốc tế” - Ảnh: BTC

Dưới góc nhìn chủ nghĩa kiến tạo, ông cho rằng bản sắc không cố định mà có thể được điều tiết và tái kiến tạo nhằm duy trì ổn định trong quan hệ quốc tế. Trường hợp Pháp - Đức cho thấy sự chuyển hóa bản sắc từ đối đầu sang hợp tác trong khuôn khổ NATO và Liên minh châu Âu, nơi các nước chia sẻ bản sắc chính trị phương Tây và cùng chống lại khối Xô viết. Ngược lại, xung đột Nga - Ukraine hay cạnh tranh Mỹ - Trung thể hiện dạng xung đột bản sắc, khi mỗi bên khẳng định mô hình giá trị và trật tự riêng.

TS. Lê Lêna nhận xét các tham luận, kết thúc phiên 1 - Ảnh: BTC

Phiên 2: Thực tiễn và ứng dụng

Chủ tọa: TS. Nguyễn Tăng Nghị - GS. TS. Hoàng Khắc Nam

Chuyển từ lý thuyết sang thực tiễn, phiên thứ hai mở đầu với một nghiên cứu trường hợp Việt Nam - Hoa Kỳ. PGS. TS. Trần Nam Tiến (Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM) đã mang đến một tham luận được đánh giá cao về chiều sâu lý luận với chủ đề “Lòng tin chiến lược trong quan hệ quốc tế: Nghiên cứu trường hợp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ”. Trong bài trình bày, ông nhấn mạnh rằng lòng tin chiến lược là một trong những yếu tố phi vật chất quan trọng nhất, được xây dựng thông qua quá trình kiến tạo giá trị chung, hòa giải nhận thức và thiết lập khuôn khổ thể chế, không chỉ dựa vào lợi ích vật chất.

PGS. TS. Trần Nam Tiến trình bày tham luận “Lòng tin chiến lược trong quan hệ quốc tế: Nghiên cứu trường hợp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ” - Ảnh: BTC

Từ góc nhìn chủ nghĩa kiến tạo, ông chỉ ra rằng lòng tin không tự nhiên hình thành mà được xây dựng qua quá trình tạo lập giá trị chung và lợi ích song trùng. Trường hợp Việt Nam - Hoa Kỳ minh chứng cho điều này: giai đoạn 1995-2013 là quá trình hòa giải và hàn gắn hậu quả chiến tranh, trong khi mốc 2013, khi hai nước thiết lập quan hệ đối tác toàn diện, đánh dấu bước chuyển từ lòng tin thông thường sang lòng tin chiến lược. Sự kiện 2023, với việc nâng cấp lên đối tác chiến lược toàn diện, thể hiện nỗ lực vượt qua khuôn khổ thể chế truyền thống để hướng tới lòng tin lâu dài và ổn định.

Dưới cách tiếp cận tự do thể chế, ông phân tích thêm tác động của “quán tính thể chế” - khi các cơ chế hợp tác và cam kết chính trị giúp duy trì lòng tin bất chấp thay đổi lãnh đạo. Trường hợp chuyến thăm Hoa Kỳ của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng năm 2015 được xem là dấu mốc khẳng định sự thừa nhận lẫn nhau về vai trò và tính chính danh trong quan hệ song phương.

PGS.TS. Trần Nam Tiến kết luận rằng trong quan hệ quốc tế, lòng tin là một “tài sản xa xỉ”, nhưng trường hợp Việt Nam - Hoa Kỳ cho thấy nó có thể được kiến tạo và duy trì khi yếu tố vật chất và phi vật chất được kết hợp hài hòa trong tầm nhìn chiến lược lâu dài.

Mở rộng phạm vi phân tích, TS. Nguyễn Thành Trung (Đại học Fulbright) với tham luận “Ý tưởng, bản sắc, và diễn ngôn: Sự phát triển và tác động trong lĩnh vực Quan hệ Quốc tế” đã làm nổi bật vai trò của ý tưởng, bản sắc và diễn ngôn trong việc định hình chính sách đối ngoại và cấu trúc quan hệ quốc tế. Ông chỉ ra rằng các lý thuyết duy vật truyền thống - hiện thực và tự do - gặp giới hạn khi giải thích các biến động như Bức tường Berlin hay Chiến tranh Lạnh, từ đó mở đường cho lý thuyết ý niệm, bao gồm chủ nghĩa kiến tạo và hậu cấu trúc, nơi bản sắc và chuẩn mực được hình thành thông qua tương tác liên chủ thể và diễn ngôn.

TS. Nguyễn Thành Trung trình bày tham luận “Ý tưởng, bản sắc, và diễn ngôn: Sự phát triển và tác động trong lĩnh vực Quan hệ Quốc tế” - Ảnh: BTC

TS. Trung phân tích các vòng đời chuẩn mực (emergence, cascade, internalization) và vai trò của cấu trúc văn hóa nội địa trong việc hình thành bản sắc quốc gia, đồng thời nhấn mạnh rằng quyền lực và tri thức luôn được kiến tạo qua diễn ngôn, không chỉ phản ánh thực tại mà còn chủ động kiến tạo nó. Ông đưa ra nghiên cứu điển hình ASEAN, nơi dù đa dạng, các quốc gia vẫn duy trì sự gắn kết thông qua khuếch tán chuẩn mực và bản sắc chung, thể hiện cách diễn ngôn quyền lực củng cố lãnh đạo và hợp tác khu vực.

Kết luận tham luận nhấn mạnh rằng, trong kỷ nguyên hậu vật chất và thông tin bùng nổ, cách một quốc gia kể câu chuyện về chính mình và thế giới - thông qua ý tưởng, bản sắc và diễn ngôn - có thể quan trọng không kém sức mạnh vật chất, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận để phát triển một học thuyết quan hệ quốc tế thực sự toàn cầu, kết hợp nhận thức luận phương Tây và các kinh nghiệm thực tiễn khác.

Kết thúc chuỗi tham luận, TS. Lê Lêna trình bày bài tham luận “Quyền lực chuẩn mực của ASEAN và EU tại Đông Nam Á: Cơ chế và thực tiễn triển khai”, mang đến góc nhìn so sánh sâu sắc về cách hai tổ chức khu vực vận dụng quyền lực chuẩn mực để tác động hành vi các chủ thể khác. Cô phân tích quy trình triển khai quyền lực này gồm: xây dựng và lựa chọn chuẩn mực, lan tỏa, quốc tế hóa, thông qua các cơ chế như ngoại giao, sáng kiến, mẫu hình chuẩn mực và các chương trình thúc đẩy giá trị.

TS. Lê Lêna trình bày tham luận “Quyền lực chuẩn mực của ASEAN và EU tại Đông Nam Á: Cơ chế và thực tiễn triển khai” - Ảnh: BTC

TS. Lê Lêna nhấn mạnh rằng, trong khi ASEAN sử dụng “ASEAN Way” để duy trì sự gắn kết và ổn định trong khu vực, thì EU triển khai các giá trị phổ quát như dân chủ và nhân quyền vào chính sách chung, kết hợp sức mạnh mềm và vật chất. Bài tham luận cũng chỉ ra tính đa nguyên của chuẩn mực trong quan hệ quốc tế hiện đại, đồng thời đặt ra câu hỏi về khả năng các quốc gia như Trung Quốc xây dựng chuẩn mực khu vực mang “chuẩn phương Đông” trong bối cảnh toàn cầu hóa và đa dạng văn hóa.

Thảo luận mở

Ngay sau phần trình bày, phiên thảo luận đã diễn ra sôi nổi với nhiều quan điểm học thuật được đưa ra xoay quanh vai trò của các yếu tố phi vật chất trong quan hệ quốc tế. Một số ý kiến nhấn mạnh tính tương tác giữa cấu trúc hệ thống và hành vi con người, cho rằng quốc gia không đơn thuần phản ứng với môi trường quốc tế, mà còn chủ động kiến tạo ý nghĩa và lợi ích thông qua bản sắc và các chuẩn mực.

NCS TS. Lê Ngọc Thảo Nguyên đặt câu hỏi thảo luận tại hội thảo - Ảnh: BTC

Các diễn giả tập trung thảo luận về câu hỏi trung tâm: liệu quyền lực phi vật chất - như bản sắc, diễn ngôn, văn hóa và lòng tin - có thể định hình hành động quốc gia, hay năng lực vật chất mới là yếu tố mang tính quyết định trong chính trị quốc tế? Một số quan điểm cho rằng nhận thức và văn hóa là nguồn lực nội sinh, góp phần điều tiết chính sách đối ngoại, đồng thời định hình các “câu chuyện quốc gia” (national narratives) phù hợp với lợi ích và lập trường của quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử.

GS. TS Trần Nam Tiến trả lời câu hỏi thảo luận tại hội thảo - Ảnh: BTC

Ngoài ra, thảo luận cũng đề cập đến vai trò của lòng tin và sự tín nhiệm trong quan hệ quốc tế, cũng như các cơ chế thể chế hóa quyền lực mềm và quyền lực chuẩn mực thông qua các thiết chế nhà nước. Nhiều ý kiến đồng thuận rằng sức mạnh chuẩn mực (normative power) không thể thay thế hoàn toàn quyền lực vật chất, mà cần được kết hợp để tạo nên hiệu quả chiến lược tổng thể trong môi trường quốc tế cạnh tranh.

Các bạn sinh viên đặt câu hỏi thảo luận tại hội thảo - Ảnh: BTC

TS. Nguyễn Tuấn Khanh tham gia thảo luận tại hội thảo - Ảnh: BTC

Tổng thể, phiên thảo luận cho thấy sự đa chiều trong lý thuyết và thực tiễn quan hệ quốc tế, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của việc cân bằng giữa năng lực, bản sắc, chuẩn mực và diễn ngôn trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại.

Phát biểu bế mạc

Phát biểu tổng kết, Ban Tổ chức nhấn mạnh hội thảo đã thành công trong việc tập hợp nhiều góc nhìn đa chiều, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn. Sự kiện đã làm nổi bật tầm quan trọng của các yếu tố phi vật chất, cung cấp cơ sở lý thuyết và khung phân tích từ các lý thuyết khác nhau, đồng thời mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong quan hệ quốc tế, nhấn mạnh giá trị của việc “sống trong đời sống, cần có một tấm lòng”.

GS. TS Hoàng Khắc Nam nhận xét các tham luận phiên 2, phát biểu bế mạc hội thảo - Ảnh: BTC

Trong bối cảnh quốc tế ngày càng phức tạp, sức mạnh quân sự và kinh tế không đủ để giải thích hay dự đoán hành vi quốc gia. Những yếu tố phi vật chất như niềm tin, bản sắc, giá trị và diễn ngôn ngày càng trở thành nhân tố quyết định. Với Việt Nam, việc hiểu và vận dụng các yếu tố này không chỉ là yêu cầu học thuật mà còn là chiến lược thiết yếu để nâng cao vị thế quốc gia, xây dựng chính sách đối ngoại hiệu quả trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng.

Anh Thy