Các cuộc cách mạng công nghiệp: tác động và gợi mở đối với khoa học địa lý (Tham luận của GS. TSKH. Nguyễn Ngọc Trân)

Abstract

Industrial Revolutions: Impacts, Perspectives for the Geographical Science

The article outlines the progress of the four industrial revolutions (IRs) and analyzes the driving forces, prerequisites, and main characteristics of each stage, from mechanization to digitalization and new technologies of the fourth. The study clarifies sources of energy, technological breakthroughs, and advancements in scientific knowledge. The focus of the article is on analyzing the impact of the IRs on the economy (agriculture, industry and construction, transportation, commerce, and services), society, the environment, and the opportunities for geographical science to change in terms of subjects, methods, and research tools. From there, the paper suggests directions for research and teaching in Geography in the future.

Keywords: Industrial Revolution, Ggeography, Science and Technology, Education and Training, Artificial Intelligence (AI);

1. Đặt vấn đề

Khoa học Địa lý được hiểu phổ biến trên thế giới là ngành khoa học nghiên cứu bề mặt Trái Đất, các hiện tượng tự nhiên và các hiện tượng xã hội cùng mối quan hệ tác động lẫn nhau giữa chúng.

Trong khoảng 250 năm qua, sự hình thành và nối tiếp của bốn cuộc Cách mạng công nghiệp (CMCN) – từ cơ giới hóa, điện khí hóa, số hóa đến điều khiển học – đã làm thay đổi sâu sắc nền tảng sản xuất, phương thức giao tiếp, cấu trúc xã hội và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Những chuyển biến này không chỉ định hình lại hệ thống kinh tế – xã hội toàn cầu, mà còn tác động trực tiếp đến khoa học Địa lý cả về đối tượng nghiên cứu, phương pháp tiếp cận và công cụ phân tích.

Sau cuộc CMCN lần thứ 4 những công nghệ mới như Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây (ICloud) … đang tạo ra môi trường nghiên cứu chưa có tiền lệ. Những công cụ này mở ra khả năng quan sát, mô phỏng và dự báo các quá trình tự nhiên – xã hội theo thời gian thực, mở rộng khả năng phân tích không gian và hỗ trợ ra quyết định ở quy mô từ địa phương đến toàn cầu. Tuy nhiên việc hiện thực hóa tùy thuộc vào nhiều yếu tố, trước tiên là ý chí chính trị, nguồn nhân lực được đào tạo và tiềm lực kinh tế-xã hội của đất nước.

Từ thực tiễn đó, bài tham luận này phân tích tiến trình và đặc trưng của các cuộc CMCN, những tác động của chúng lên ba trụ cột phát triển bền vững – kinh tế, xã hội và môi trường – và mặt khác những thay đổi mà chúng mang lại cho ngành Địa lý mà chúng ta định hướng phát triển xanh và hiện đại.

2. Các cuộc cách mạng công nghệ: động lực, tiền đề và đặc trưng chính

Trong khoảng 250 năm qua nhân loại đã trải qua liên tiếp bốn cuộc CMCN. Động lực và tiền đề, năm đánh dấu và các đặc trưng chính của bốn cuộc CMCN được trình bày trong Bảng 1. Năm đánh dấu ghi trong Bảng là năm ra đời của phát minh hay ứng dụng nền tảng của cuộc CMCN.

Bảng 1. Các cuộc cách mạng công nghiệp, động lực và tiền đề, và đặc trưng chính

Cuộc CMCN lần thứ nhất

Vào giữa thế kỷ 18, lao động cơ bắp của con người đã tới hạn để phát triển kinh tế. Phải tìm ra một dạng năng lượng mới. Trong bối cảnh đó máy hơi nước của James Watt đã ra đời năm 1769. Công suất của dạng năng lượng này được đo bằng đơn vị mang tên người đã phát minh - watt. Đơn vị công suất này đã được so sánh với sức ngựa (horse power, HP) với công thức quen thuộc từ ghế nhà trường: 1000 watt = 0,7457 HP. Thay đổi cơ bản mà máy hơi nước mang lại là di chuyển được những khối lượng to lớn hơn nhiều so với sức người, sức ngựa. Sự phát minh này mở đường cho cơ giới hóa sản xuất nông nghiệp và công nghiệp. Giao thông đường sông và đường sắt mở rộng tạo điều kiện cho thương mại, dịch vụ phát triển. Đó là cuộc CMCN đầu tiên của loài người.

Cuộc CMCN lần thứ hai

Sức ép của sản xuất công nghiệp ngày càng lớn, trong khi công suất của máy hơi nước có những giới hạn. Yêu cầu của thông tin liên lạc phải nhanh hơn, đó là những động lực để một cuộc CMCN mới ra đời. Năm 1840 Samuel Morse và Alfred Vail đã phát minh ra hệ thống tín hiệu Morse được sử dụng trong truyền tin bằng mã tín hiệu này. Ngày 25.8.1859, Edwin L.Drake đã khoan và dầu hỏa lần đầu tiên được tìm thấy ở Oil Creek, bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Nhưng nổi lên nhất là điện, nguồn năng lượng chủ lực thay thế dần hơi nước bắt đầu từ năm 1882 (Thomas Edison cũng đã khởi công nhà máy điện Pearl Street đầu tiên tại hạ Manhattan và chính thức vận hành ngày 4 tháng 9 năm 1882, chạy bằng năng lượng hơi nước, công suất 110 kw, cung cấp dòng điện một chiều cho khách hàng trong bán kính gần 1 km quanh nhà máy. Trước Pearl Street đã có các nhà máy điện Godalming (1881, Surrey, Anh, chạy bằng thủy lực) và Holborn Viaduct (1/1882, London, Anh, chạy băng hơi nước)).

Với năng lượng điện đã hình thành các dây chuyền lắp ráp và sản xuất hàng loạt. Năng suất lao động tăng vọt, điều kiện sống được cải thiện, đô thị hóa bắt đầu phát triển. Thomas Edison, ngoài phát minh bóng đèn sợi đốt năm 1879, là người đã kiến tạo hạ tầng điện khí hóa, đưa điện năng từ phòng thí nghiệm ra đời sống và sản xuất hàng loạt. Đó là những đặc trưng của cuộc CMCN lần thứ 2 (CMCN 2). Khoảng cách thời gian giữa hai cuộc CMCN 1 và 2 là 113 năm.

Những tiến bộ khoa học công nghệ trong lĩnh vực điện tử, vi điện tử và mạch tích hợp đã hiện đại hóa ngành tự động mà lĩnh vực áp dụng trước tiên là tự động hóa các dây chuyền lắp ráp và sản xuất, là những tiền đề cho cuộc CMCN tiếp theo. Các tiền đề này đã dẫn đến sự hình thành các các máy tính điện tử, từ thô sơ đi dần đến hoàn thiện (gồm cơ bản đầu vào dữ liệu, bộ phận xử lý thông tin và đầu ra cung cấp kết quả) và ngày càng hiện đại, ngày càng nhõ gọn về kích thước nhưng ngày càng mạnh về khà năng xử lý, lưu trữ và truy xuất thông tin.

Cuộc CMCN lần thứ ba

Sự ra đời của cuộc CMCN 3 là một quá trình bắt đầu với Máy Turing (1936), đến các tiền thân của máy tính điện tử được lắp ráp và nghiên cứu tại các trường Đại học và tại các doanh nghiệp phục vụ quốc phòng ở Hoa Kỳ từ năm 1942 ngay trong Thế chiến lần thứ hai và sau đó. Năm 1957 máy tính điện tử hoàn chỉnh đầu tiên đi vào vận hành được xem là năm ra đời của cuộc CMCN 3.

Bên cạnh việc tăng tốc độ xử lý, khả năng lưu trữ thông tin, và thu nhỏ các thiết bị điện tử, đặc biệt các máy tính điện tử xách tay, các đặc trưng chính của cuộc CMCN 3 là số hóa thông tin, là sự hình thành công nghệ thông tin và truyền thông (TIC, ICT), mà một cơ sở lý thuyết là công trình A Mathematical Theory of Communication của Claude E. Shannon, xuất bản năm 1948 sau khi ông và cộng sự cộng sự, W. Weaver, đã lọc nhiễu trong điện thoại thành công thể hiện qua sơ đồ Shannon.

Năm 1962, từ Informatique chính thức được Viện Hàn Lâm Pháp công nhận với định nghĩa: (1) là khoa học về xử lý thông tin một cách hợp lý và tự động; (2) là toàn bộ các ứng dụng của khoa học này [3]. Đáng chú ý định nghĩa của từ Informatique không giới hạn xử lý thông tin bằng máy tính điện tử.

Vì số hóa thông tin là yếu tố nổi trội nên cuộc CMCN 3 còn được gọi là cuộc cách mạng số. Khoảng cách thời gian giữa hai cuộc CMCN 2 và 3 là khoảng 75 năm.

Cuộc CMCN số phát triển nhanh chóng, thâm nhập vào hầu hết các ngành khoa học. Những ngành khoa học mới như Viễn thám (1960), Giải tích số, Mô phỏng số (1980), chằng hạn. Kế đến là Internet (1982), Internet of Things (1999), BigData (1997), Blockchain (1991, 2008) lần lượt ra đời. Với những tiến bộ khoa học công nghệ này các bài toán ngày càng quy mô, phức tạp đã được tiếp cận tổng thể và giải bằng cách tích hợp nhiều công nghệ thay vì riêng lẽ như trước, và thúc đẩy các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, kinh tế và y học thâm nhập vào nhau.

Trong cùng năm 1942, Norbert Wiener đã thực hiện một sơ đồ tương tự với sơ đồ Shannon nhưng có thêm vòng phản hồi (feedback) khi ông thực hiện một hợp đồng “theo dõi đối tượng trên quỹ đạo bay của nó”. Với thành công này Wiener đã đặt nền móng cho ngành Cybernetics (điều khiển học), mở ra khả năng điều khiển và kết nối Người - Máy, như ông đã đề tựa cho ấn phẩm của mình, Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine xuất bản năm 1948 tại Paris.

Cùng dựa trên xử lý thông tin, điều khiển học đã thừa hưởng, hầu như cùng lúc, những thành tựu khoa học công nghệ của cuộc CMCN 3 để phát triển. Điều này thể hiện rất rõ khi so sánh định nghĩa ban đầu (1948) và định nghĩa hiện nay của từ.

Định nghĩa ban đầu năm 1948: Điều khiển học là khoa học nghiên cứu các cơ chế điều khiển và giao tiếp trong hệ thống phức hợp, bao gồm con người và máy móc. Định nghĩa hiện tại: Điều khiển học là một khoa học liên ngành nghiên cứu các hệ thống phức tạp, thông tin của chúng, cách chúng hoạt động và các phương thức kiểm soát, trong nhiều lĩnh vực khác nhau sinh học, kinh tế, xã hội học, tin học, v.v. Nó tích hợp nhiều ngành khoa học như lý thuyết hệ thống, trí tuệ nhân tạo và việc ra quyết định [5].

Cuộc CMCN lần thứ tư

Có một sự đồng thuận rộng rãi cho rằng cuộc CMCN lần thứ tư ra đời trong thập niên đầu của thế kỷ 21 với cơ sở lý thuyết là Điều khiển học và sử dụng các công cụ Internet, Internet kết nối vạn vật (IoT), Internet đám mây (Icloud) và smartphone, … Như vậy sau cuộc CMCN 3 khoảng 50 năm, cuộc CMCN 4 bắt đầu. Không thể nói khoảng cách giữa hai cuộc CMCN vì cuộc CMCN 3 vẫn đang tiếp diễn thì cuộc CMCN 4 đã “gối đầu” lên nó và sử dụng ngay những thành tựu của nó.

Cuộc CMCN 4 còn được gọi là cuộc cách mạng điều khiển học. “Now a Fourth Industrial Revolution is building on the Third, characterized by a fusion of technologies that is blurring the lines between the physical, digital, and biological spheres": Ba cụm từ khóa “đang hình thành trên cuộc CMCN 3”, “sự tích hợp các công nghệ” và “đang làm mờ ranh giới giữa các lĩnh vực vật lý, số và sinh học” đi liền với nhau được xem các đặc trưng chính của cuộc CMCN 4 [4]. Tác giả của nhận định trên còn nhấn mạnh thêm: “Chúng ta đứng bên bờ của một cuộc cách mạng công nghệ... sẽ thay đổi cơ bản cách chúng ta sống, làm việc và giao tiếp với nhau”. “Thay đổi cách chúng ta sống”: Phải chăng ngôi nhà thông minh, thiết bị đeo theo dõi sức khỏe, các giải pháp y sinh cá nhân hóa là những minh chứng? “Thay đổi cách làm việc”: Phải chăng điều này đang được thể hiện ở tự động hóa, làm việc từ xa, nền kinh tế chia sẻ, hợp tác liên kết qua nền tảng kỹ thuật số?

3. Tác động của các cuộc cách mạng công nghệ
   1. Các cuộc cách mạng công nghệ với giáo dục đào tạo và khoa học công nghệ

Bảng 2. Quan hệ giữa các cuộc CMCN với Giáo dục đào tạo và Khoa học công nghệ

Bảng 2 cho thấy mối quan hệ khăng khít, đa dạng và phong phú giữa giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ và các cuộc CMCN. CMCN đã đi trước, tạo điều kiện cho việc mở các cơ sở giáo dục mới, đào tạo những ngành nghề mới, cho những đối tượng mới, vừa đi làm vừa đi học để bổ sung kiến thức, hoặc học ngành nghề mới.

Vai trò đi trước mở đường của khoa học công nghệ cho các cuộc CMCN rất rõ. Máy Turing, đại số Boole, Lý thuyết toán của truyền thông, Cybernetics, … đặt nền móng cho các cuộc CMCN 3 và 4.

Các bài toán mà trước đây các lĩnh vực khoa học tiếp cận giải quyết riêng biệt theo từng mặt, nay được tiếp cận tổng thể nhằm giải quyết bài toán (problem solving approach) đòi hỏi vận dụng đồng thời nhiều công nghệ (fusion of technologies). Vai trò của trí tuệ nhân tạo trong hỗ trợ nghiên cứu ngày càng quan trọng trong xử lý các cơ sỏ dữ liệu không ngừng được bổ sung.

Tất cả những điều này có được là nhờ thông tin được số hóa, Internet phát triển, công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) không ngừng được nâng cấp. Internet và ICT đã cùng nhau tạo nên “nền kinh tế số”, mang lại những chuyển đổi sâu rộng trong nhiều lĩnh vực từ nông nghiệp, giáo dục đến y tế và quản tri doanh nghiệp, quản lý nhà nước.

Logistics đã manh nha rồi chuyển mình, từ một tập hợp các hoạt động thực tiễn trở thành một ngành khoa học quản lý từ khoảng thập niên 1960, cùng với sự phát triển của Cybernetics và được các trường đại học, hiệp hội cùng nghiên cứu, đào tạo và chuẩn hóa các khái niệm cốt lõi của ngành [8].

Nhiều học thuyết, triết lý, phương pháp, phần mềm đã ra đời xoay quanh quản lý lao động (khởi đầu với học thuyết Taylor), quản lý dây chuyền lắp ráp (phương pháp Ford) nhằm tăng năng suất, quản lý kho bãi, quản lý mạng doanh nghiệp phân bổ khắp thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, quản lý các dòng thông tin sao cho lợi nhuận của doanh nghiệp là tối đa (triết lý Kaizen, mô hình quản trị Toyota Production System, TPS).

Gần gửi với ngành Địa lý là khoa học Viễn thám (Remote Sensing. Télédétection). Ảnh vệ tinh đầu tiên được chụp bởi vệ tinh Explorer 6 ngày 14.8.1959 vùng Trung và Bắc Thái Bình Dương. “Remote Sensing” được công nhận là một ngành khoa học, được nghiên cứu và giảng dạy từ đầu thập niên 1960. Các ảnh vệ tinh đa phổ, đa thời gian tại cùng vị trí theo chu kỳ, với độ phân giải ngày càng “mịn”, và Viễn thám đã đóng góp rất quan trọng vào hiểu biết bề mặt các vùng lãnh thổ, vào công tác quy hoạch.

Với khả năng xử lý thông tin ngày càng mạnh, từ đầu thập niên 1970, trên nền lý thuyết xấp xỉ trong không gian Sobolev, một lĩnh vực khoa học mới, lý thuyết về mô phỏng số, ra đời với tham vọng mô phỏng số các hiện tượng vật lý ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên một thuật toán cho dù có tinh vi đến mấy, nhưng nếu số liệu đầu vào về điều kiện ban đầu, về điều kiện biên không chính xác, kết quả mô phỏng khó mà sát với thực tế. Vả lại trong các bài toán từ thế giới tự nhiên chúng ta thiếu rất nhiều thông tin, mà nếu có cũng mang tính ngẫu nhiên. Những nghiên cứu trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, về biến đổi khí hậu là những ví dụ, mà những mô hình tất định (deterministic) không thể mô phỏng đúng.

Từ đầu thập kỷ của thế kỷ XXI, nhiều nhà khoa học tìm cách xây dựng các thuật toán trong điều kiện thông tin như thế, kết hợp lý thuyết về sự phức tạp với thống kê học, những thuật toán mà họ gọi là thuật toán trong thế giới thiên nhiên, ecorithm (ghép ecology với algorithm) [7].

1. 2. Tác động của các cuộc cách mạng công nghệ lên các lĩnh vực kinh tế

Bảng 3 dưới đây trình bày tác động của 4 cuộc CMCN lên ba khu vực nông nghiệp, công nghiệp và xây dựng, và thương mại dịch vụ.

Bảng 3. Tác động của các cuộc CMCN lên lĩnh vực kinh tế

Sản xuất nông nghiệp bắt đầu được cơ giới hóa với cuộc CMCN 1; phát triển về quy mô và công nghệ với cuộc CMCN 2. Dây chuyền chế biến và bảo quản nâng cao giá trị của nông sản và tạo sức hút cho sản xuất nông nghiệp. Cùng với cuộc CMCN 3, sản xuất nông nghiệp áp dụng công nghệ số, công nghệ sinh học và được tự động hóa về cơ bản. Với cuộc CMCN 4, sản xuất nông nghiệp có trình độ tự động hóa cao, được kết nối và điều khiển từ xa. Nông dân có thể bơm nước từ sông vào ruộng tùy theo con nước từ cảm biến độ mặn của nước, lượng nước cần thiết, có thể quyết định cho giải phóng chậm phân bón nano để nâng cao hiệu quả hấp thu, là những ví dụ.

Sau cuộc CMCN 1, công nghiệp dệt, công nghiệp in và công nghiệp chế biến nông sản phát triển mạnh. Sau cuộc CMCN 2, các ngành công nghiệp chủ lực như chế tạo động cơ điện, hóa chất, dầu mõ, thép và luyện kim, truyền thông phát triển. Với cuộc CMCN 3, công nghiệp điện tử bùng nổ, công nghiệp phần mềm và dịch vụ số ra dời, áp dụng công nghệ số giúp tùy biến sản phẩm theo nhu cầu của thị trường. Cuộc CMCN 4 đưa sản xuất công nghiệp vào thời kỳ mà công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và IoT trở thành động lực chính.

Trong lĩnh vực giao thông vận tải, xuất hiện tàu hỏa và tàu thủy chạy bằng hơi nước, mở rộng mạng lưới đường sắt, tăng cự ly và khối lượng vận tải. Giao thông trở thành “mạch máu” kết nối các trung tâm sản xuất và thương mại (CMCN 1). Ra đời ô tô, máy bay, tàu cao tốc, hình thành đường cao tốc, sân bay, cảng hiện đại, giao thông trở thành ngành công nghiệp quy mô lớn, hỗ trợ sản xuất hàng loạt (CMCN 2). Áp dụng hệ thống điều khiển tự động trong vận hành phương tiện và hạ tầng, đường sắt và đường bộ tốc độ cao, container 20 feet trở thành phổ biến trong vận tải đường biển (CMCN 3). Phương tiện tự lái được thử nghiệm và triển khai; vận tải đa phương thức, hình thành các tập đoàn vận tải tàu container mạnh chi phối kinh tế logistic (CMCN 4).

Sau cuộc CMCN 1, thương mại được mở rộng nhờ giao thông đường thủy và đường sắt, các trung tâm thương mại dịch vụ được mở ở các đô thị. Cuộc CMCN 2 tăng năng suất

sản xuất hàng hóa thúc đẩy thương mại hàng loạt; dịch vụ hậu cần, kho bãi và phân phối phát triển mạnh và vận hành số. Với cuộc CMCN 3, dịch vụ logistic manh nha, dịch vụ tài chính, ngân hàng số, viễn thông nở rộ. Sau khi Tổ chức Thương mại thế giới được thành lập, sở hữu trí tuệ trở thành hàng hóa. Logistic trên nền tảng cybernetic phát triển vượt bậc, dịch vụ được cá nhân hóa và “mua hàng qua mạng, giao hàng tận nhà” đang trở thành thói quen trong thời đại CMCN 4.

1. 3. Tác động của các cuộc CMCN lên Môi trường. Biến đổi khí hậu

Các cuộc CMCN đã tác động mạnh lên môi trường và biến đổi khí hậu được thể hiện

trong Bảng 4.

Bảng 4. Tác động của 4 cuộc CMCN lên môi trường và biến đổi khí hậu

Trước cuộc CMCN 1, sản xuất nông nghiệp và các ngành công nghiệp chủ yếu dựa vào lao động thủ công, sức người và sức vật. Sản xuất quy mô nhỏ, phân tán, chưa có hệ thống nhà máy hay dây chuyền. Tình trạng ô nhiễm môi trường ở quy mô tương ứng.

Với cuộc CMCN 1, nền kinh tế châu Âu chuyển sang giai đoạn công nghiệp cơ giới hóa. Bắt đầu ghi nhận các ô nhiễm không khí từ khói than từ động cơ hơi nước và nhà máy dệt nhuộm, luyện kim tạo ra sương khói độc hại; ô nhiễm từ nước thải của ngành dệt nhuộm; ô nhiễm đất từ tro bụi và xỉ than và khu vực chế biến quặng. Ngoài ra còn tình trạng phá rừng và xói mòn đất. Các ô nhiểm này tăng sau cuộc CMCN 2 với quy mô công nghiệp hóa và các nhà máy nhiệt điện. Sang giai đoạn CMCN 3, xuất hiện rác thải điện tử và kim loại nặng, khí và nước thải độc hại từ sản xuất bán dẫn. Mặt khác, mô hình phát triển chạy theo lợi nhuận dẫn đến lãng phí tài nguyên thiên nhiên. Các ô nhiễm này tăng với cuộc CMCN 4, và không chỉ tăng mà còn bổ sung ô nhiễm từ chất thải và pin thiết bị IoT, cảm biến khó tái chế, bụi nano và hạt siêu mịn từ in 3D và quy trình sản xuất nanotech, và phát thải khí nhà kính từ làm lạnh các trung tâm điện toán đám mây và các trung tâm AI. Sụt lún mặt đất do khai thác nước ngầm và do xây dựng các tòa nhà cao tầng trong các khu đô thị, và mặt khác hạ tầng cơ sở giao thông, đặc biệt các đường sắt và bộ cao tốc chia cắt cảnh quan sau cuộc CMCN 3. Các ô nhiểm này tăng nhanh chóng với hoạt động logistic và các siêu đô thị mọc lên với cuộc CMCN 4.

Trước tình hình ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu, Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất ngày 14/6/1992 tại Rio de Janeiro (Brasil) đã ra Tuyên ngôn Rio de Janeiro về Môi trường và Phát triển, với 27 nguyên tắc về môi trường và phát triển bền vững mà quốc gia cần tôn trọng, và Kế hoạch hành động toàn cầu về phát triển bền vững (Agenda 21).

Năm năm sau, COP 3 năm 1997 đã ban hành Nghị định thư Kyoto về nghĩa vụ bắt buộc giảm phát thải khí nhà kính trong 5 năm (2008-2012). Năm 2015, tại COP 21 Hiệp định Paris đặt ra mục tiêu hạn chế sự ấm lên toàn cầu ở mức dưới 2^oC so với thời kỳ tiền công nghiệp, và nỗ lực hướng tới mục tiêu 1,5^oC. Năm 2021, tại COP 26 Hiệp ước Khí hậu Glasgow yêu cầu ngăn chặn mối nguy biến đổi khí hậu, giảm dần việc sử dụng than đá. Hơn 140 nước cam kết đạt mức phát thải ròng bằng không, hơn 100 nước cam kết đẩy lùi nạn phá rừng vào năm 2030. Cùng với việc các nước châu Âu tranh nha đầu tiên, việc lạm thác tài nguyên, đặc biệt nạn phá rừng, đã lan sang các nước thuộc địa.

1. 4. Tác động của các cuộc CMCN lên lĩnh vực xã hội

Tác động của bốn cuộc CMCN lên lĩnh vực xã hội đa dạng với hai mặt tích cực và tiêu cực. Vì loài người có khả năng chi phối và cải tạo, các tác động thứ cấp được chờ đợi, và sự lan tỏa ra cộng đồng là tất yếu. Bảng 5 ghi nhận những tác động này.

Bảng 5. Tác động của bốn cuộc CMCN lên lĩnh vực Xã hội