Nhận diện và can thiệp trầm cảm ở thanh thiếu niên

Nhằm nâng cao nhận thức của người trẻ đối với chứng trầm cảm, Webinar Nhận diện và can thiệp trầm cảm ở sinh viên đại học, được tổ chức vào tối 12.3. Buổi nói chuyện có sự tham gia của 2 diễn giả: PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ - Nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2; TS. Lê Minh Công - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ Sức khoẻ tinh thần, Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG HCM). Chương trình được tổ chức bởi Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ Sức khoẻ tinh thần, Hội Sinh viên Trường và chương trình "Vắc xin tinh thần".

"Trẻ hóa" tuổi trầm cảm

TS. Lê Minh Công - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ Sức khoẻ tinh thần, Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG-HCM) cho biết trầm cảm là một chứng rối loạn tâm thần rất phổ biến và nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe của cá nhân lẫn nhận thức, hoạt động của xã hội. Các triệu chứng của trầm cảm phải thể hiện qua những thay đổi và kéo dài từ 2 tuần trở lên mới được xem xét. 

Trong khi đó, theo PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ - Nguyên Giám đốc BV Tâm thần Trung ương 2, hiện nay tuổi khởi phát trung bình của người mắc bệnh trầm cảm là 15 tuổi, đỉnh điểm là từ 17 đến 18, sau đó giảm tới tỉ lệ ở người lớn. Qua đó, PGS.TS.BS. xác định chứng trầm cảm ở người lớn đa phần đã có dấu hiệu từ lúc trẻ. 

Trước câu hỏi vì sao trầm cảm lại gia tăng ở tuổi vị thành niên, PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ cho rằng đây là lứa tuổi đã có đánh giá về bản thân một cách sâu sắc nhưng chưa thể điều chỉnh suy nghĩ, cảm xúc một cách thích hợp. Bên cạnh đó, Nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 cũng thông tin thêm, trầm cảm ở tuổi vị thành niên tuy sớm hồi phục nhưng lại có nguy cơ tái phát bệnh cao hơn người lớn. Tỷ lệ người trưởng thành đang mắc bệnh trầm cảm và từng có tiền sử mắc bệnh căn bệnh này thời thanh thiếu niên chiếm tới 84%; trong khi đó, 44% người lớn đang trầm cảm nhưng không mắc trầm cảm thời trẻ.  

PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ giải thích về mô hình nhận thức - một trong những nguyên nhân gây ra trầm cảm - Ảnh chụp màn hình

Đáng chú ý, trong bối cảnh dịch COVID-19, tỷ lệ người trẻ mắc trầm cảm càng tăng khi sinh viên bị tác động bởi các yếu tố: 

• Ảnh hưởng gián tiếp từ nhận thức và thông điệp tiêu cực của cha mẹ. Theo TS. Lê Minh Công, yếu tố này rất phổ biến trong văn hóa “thương cho roi cho vọt” của một số gia đình Việt Nam. 
• Thiếu các hoạt động kết nối cộng đồng và nghi lễ tôn giáo cộng đồng
• Thay đổi chỗ ở hoặc bị ảnh hưởng của việc học trực tuyến
• Mức độ gắn bó và năng lực thích ứng
• Lạm dụng trò chơi trực tuyến
• Thiếu các hoạt động thể chất 
• Có rối loạn trầm cảm trước đó nhưng không được phát hiện và can thiệp
• Không có các chiến lược ứng phó trong bối cảnh cách ly y tế hoặc giãn cách xã hội
• Có trải nghiệm căng thẳng trong bối cảnh bị lạm dụng hay bạo lực; gặp xung đột trong quan hệ gia đình
• Gặp phải những thay đổi lớn trong cuộc sống dẫn đến bản thân không có mục đích rõ ràng hay năng lực thích ứng
• Gặp khó khăn về tài chính

TS. Lê Minh Công cũng nhấn mạnh, sinh viên cần phải hiểu đúng về trầm cảm để phân biệt với cảm giác đau buồn, mất mát - một vấn đề thường bị nhầm lẫn. Cụ thể, những người trải qua cảm xúc đau buồn thường có những ký ức tích cực đan xen, họ có ý nghĩ về cái chết nhưng chỉ đôi khi xuất hiện và liên quan đến tình huống mất mát. Trong khi đó, người mắc bệnh trầm cảm lại có suy nghĩ, hành vi tiêu cực trong hầu hết thời gian. Phổ biến nhất là cảm giác vô dụng, tự đánh giá thấp bản thân. Đặc biệt, suy nghĩ của những người trầm cảm thường tập trung vào việc kết thúc cuộc sống do bản thân thấy vô giá trị hoặc không thể ứng phó với nỗi đau khổ. 

“Chỉ có ta mới cứu được chính mình”

Đây là thông điệp được TS. Lê Minh Công - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ Sức khoẻ tinh thần, Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG-HCM), khẳng định khi nói về phương pháp vượt qua trầm cảm. Thực tế, hiện nay chỉ khi nào người bệnh có những triệu chứng trầm trọng mới tìm đến bác sĩ tâm lý trong khi đó, trầm cảm có khả năng tái phát cao nếu không được can thiệp kịp thời. Hơn nữa, người mắc bệnh trầm cảm không thể chỉ phụ thuộc vào bác sĩ tâm lý nếu không xây dựng ý thức phòng ngừa trầm cảm cho bản thân. 

TS. Lê Minh Công chia sẻ, sinh viên nên lựa chọn những nhà tâm lý lâm sàng hoặc chuyên gia tham vấn tâm lý được đào tạo và đủ năng lực trước khi đi điều trị - Ảnh chụp màn hình

Dưới đây là một số phương pháp cải thiện sức khỏe tinh thần được PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ và TS. Lê Minh Công gợi ý:

• Vận động thể chất và tập luyện thể dục
• Thường xuyên ngủ đủ giấc, ăn uống lành mạnh, tránh sử dụng các chất gây nghiện 
• Chủ động kết nối với xã hội và làm những việc giá trị, ý nghĩa
• Tìm kiếm sự trợ giúp chuyên nghiệp từ các nhà tâm lý để giải quyết những tổn thương, sang chấn quá khứ. Trong trường hợp đang điều trị, hãy tuân thủ các yêu cầu của bác sĩ
• Xây dựng lối sống lành mạnh, có giá trị và mục tiêu cuộc sống phù hợp
• Thực hành kỹ thuật thư giãn và chống lại những kiểu suy nghĩ tiêu cực
• Có hiểu biết về sức khỏe tâm thần (nói chung) để sớm nhận biết dấu hiệu và gặp chuyên gia kịp thời.

Đặc biệt, PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Thọ nhấn mạnh kỹ năng xây dựng, quản lý cảm xúc vì đây là kỹ năng quan trọng giúp người mắc bệnh trầm cảm đương đầu với những chấn thương tâm lý. Cụ thể, người trẻ phải làm chủ được cơn tức, phải có thiện chí giải quyết vấn đề thay vì có ý nghĩ gây hấn, trả thù. 

Nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần trung ương 2 cũng khuyên sinh viên nên mạnh dạn tiếp cận, thẳng thắn bày tỏ suy nghĩ về tâm lý với bạn bè, gia đình. Cùng chung suy nghĩ đó, TS. Lê Minh Công cho rằng, chính sinh viên phải là người “truyền thông”, liên tục củng cố thông tin về trầm cảm nếu muốn thay đổi nhận thức của phụ huynh với căn bệnh này. Ngoài ra, sinh viên có thể tham gia những dự án, chương trình về sức khỏe tinh thần để có thêm kiến thức, kinh nghiệm cho bản thân và gia đình, bạn bè. 

Một số triệu chứng thường thấy ở người mắc bệnh trầm cảm:  - Luôn cảm thấy buồn chán và/hoặc có tâm trạng chán nản.  - Mất hứng thú hoặc mất niềm vui trong các hoạt động mà cá nhân từng yêu thích.  - Thay đổi cảm giác về thèm ăn (không hoặc quá thèm ăn) – dẫn tới giảm hoặc tăng cân mà không có chủ ý ăn kiêng.  - Khó ngủ, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.  - Mất năng lượng hoặc gia tăng mệt mỏi.  - Gia tăng hoạt động thể chất một cách không mục đích.  - Cảm thấy mình vô giá trị hoặc tội lỗi, đánh giá thấp bản thân.  - Khó tập trung chủ ý hoặc tập trung suy nghĩ hoặc khó khăn khi quyết định hay đưa ra một nhận định, phán đoán.  - Có ý nghĩ về cái chết hoặc có hành vi đe dọa/hành vi tự sát.   Khi gặp phải những dấu hiệu trên, sinh viên nên lập tức tìm đến bác sĩ,  chuyên gia tư vấn tâm lý để có phương pháp điều trị kịp thời.

KHÁNH LINH