GIỚI THIỆU DỰ ÁN ‘ĐỘC GIẢ ĐỌC THẬT’

“Độc giả đọc thật” là dự án phòng kiểm chứng thông tin do Khoa Báo chí - Truyền thông, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM hợp tác cùng Tổ chức Mạng lưới các nhà giáo dục tin tức và thông tin châu Á (ANNIE). ANNIE đóng vai trò là quỹ tài trợ và cung cấp tài liệu, chuyên gia đào tạo. Sáu sinh viên khoa Báo chí và Truyền thông đóng vai trò thực hiện các bài kiểm chứng thông tin dưới sự hỗ trợ, biên tập của đội ngũ giảng viên và chuyên viên từ Khoa và ANNIE. 

Khoa Báo chí và Truyền thông là 1 trong 15 cơ sở giáo dục ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương được tổ chức ANNIE lựa chọn và tạo điều kiện hỗ trợ thành lập phòng kiểm chứng tin tức. 

1. VỀ DỰ ÁN

“Độc giả đọc thật” gửi đến độc giả các thông tin được kiểm chứng thông qua bằng chứng, sự thật. “Đọc thật” chính là đọc thông tin đúng sự thật. Hơn nữa, dự án còn là nơi độc giả có thể “đọc thật” - đọc có trách nhiệm, đọc với tinh thần phản biện, không bị dẫn dắt bởi các tin tức giật gân hoặc những thông tin sai lệch.

Dự án sẽ thường xuyên sản xuất các bài viết kiểm chứng những thông tin đang được lan truyền trên mạng xã hội, phân tích và đánh giá đâu là thông tin chính xác/sai lệch. Dự án cũng đã tổ chức các buổi trao đổi nhằm nâng cao kĩ năng thông hiểu thông truyền thông (Media Literacy), nhận diện tin sai sự thật, kỹ năng kiểm chứng thông tin và khả năng phân tích, đánh giá thông tin đến cộng đồng. Chúng tôi dự kiến sẽ tiếp tục tổ chức các buổi chia sẻ tương tự. 

Độc giả của dự án "Độc giả đọc thật" có thể gửi những thông tin muốn được kiểm chứng về dự án. Các thông tin này sẽ được nhóm dự án chọn lọc, tìm hiểu, phân tích và sau đó đăng tải trên trang web chính thức và các nền tảng mạng xã hội.

Dự án “Độc giả đọc thật” mong muốn góp phần loại bỏ sự nguy hiểm của tin giả, đồng thời hỗ trợ cộng đồng kỹ năng tự bảo vệ mình trước thông tin sai lệch. Khi công chúng tham gia mạng xã hội có trách nhiệm và biết tự bảo vệ mình, môi trường thông tin trong tương lai sẽ trở nên lành mạnh và hữu ích hơn.

2.1 QUY TRÌNH THỰC HIỆN

Bước 1: Tìm kiếm/Tiếp nhận thông tin cần kiểm chứng từ nhiều nguồn khác nhau: báo chí, mạng xã hội, bạn bè, v.v

Bước 2: Kiểm định thông tin. Xét đến các yếu tố: 

• Tin này có thể fact-check không? 
• Tin này có quan trọng không?
• Tin này có ảnh hưởng đến xã hội không?

Bước 3: Tìm kiếm nhiều nguồn kiểm chứng khác nhau

Bước 4: Dựa vào hướng dẫn phân loại đánh giá thông tin 

Bước 5: Sắp xếp các bằng chứng và biên tập nội dung

Bước 6: Gửi đến ban biên tập

Bước 7: Nhận phản hồi và hoàn thiện bài viết 

Bước 8: Đăng tải bài viết

Bước 9: Nhận phản hồi, tương tác từ khán giả.

2.2 CÁC ĐỀ TÀI ƯU TIÊN

Nhóm ưu tiên kiểm chứng những thông tin được độc giả yêu cầu, hoặc đang gây tranh cãi, viral trên các phương tiện truyền thông, và có ảnh hưởng đến xã hội. Chủ đề có thể xoay quanh:

• Giáo dục
• Khoa học (y tế, môi trường, công nghệ,...)
• Văn hóa - Xã hội
• Chính trị - Kinh tế 

3. NGUỒN TIN ƯU TIÊN

Dựa vào Bộ Nguyên tắc của Mạng lưới Kiểm tra sự thật Quốc tế (International Fact-checking Network), chúng tôi ưu tiên sử dụng những nguồn tin sau để kiểm chứng thông tin:

1. Tuyên bố/văn bản gốc (original statements), bao gồm: 

• Các báo cáo, văn bản, tài liệu công khai, thông cáo báo chí do các cơ quan chính phủ ban hành hoặc tổ chức, cá nhân phi chính phủ đăng tải trên website chính thức hoặc trang cá nhân chính danh của cơ quan, tổ chức, cá nhân đó. Việc này nhằm mang đến bối cảnh toàn diện nhất của thông tin được đưa ra.
• Phát ngôn của tổ chức, cá nhân đó trên các phương tiện truyền thông đại chúng.
• Bản xác nhận của cá nhân, cơ quan có liên quan trong thông tin cần kiểm chứng thông qua các cuộc phỏng vấn do nhóm dự án tiến hành.

2. Các dữ liệu tham khảo, tài liệu thứ cấp:

• Ý kiến chuyên gia. Với các chuyên gia được trích dẫn ý kiến, các thông tin tiểu sử có liên quan, chẳng hạn như công việc trước đây của họ sẽ được nhóm kiểm định tìm hiểu và đăng tải trong nội dung kiểm chứng thông tin nhằm đảm bảo chuyên môn của các chuyên gia có độ tiệm cận cao nhất với thông tin cần kiểm chứng.
• Các bản báo cáo thu thập dữ liệu của các cơ quan phi chính phủ có uy tín. 
• Bản kiểm chứng thông tin trước đó của các nhóm, dự án kiểm định thông tin khác (đặc biệt đối với các thông tin nước ngoài).

4. PHÂN LOẠI, ĐÁNH GIÁ THÔNG TIN

Dự án Độc giả đọc thật thực hiện kiểm định thông tin dựa trên Bộ Nguyên tắc của Mạng lưới Kiểm tra sự thật Quốc tế (International Fact-checking Network), đảm bảo sự trung lập và phi đảng phái, tính minh bạch của các nguồn sử dụng, kinh phí và phương pháp thực hiện, và sẵn sàng trong việc sửa chữa, đính chính thông tin.

Tham khảo từ dự án 1856AA, Politifact, Snopes (Mỹ) và annie lab (Hongkong), chúng tôi sẽ dán nhãn, phân loại thông tin cần được kiểm chứng thành 5 nhóm chính:

1. Thiếu dữ kiện chứng minh (màu sắc thể hiện: nâu): Không có đủ dữ kiện để chứng minh thông tin đúng hay sai.

2. Mang tính định hướng (màu sắc thể hiện: cam): Thông tin đúng (hoặc đúng một phần) nhưng bị phóng đại, bóp méo,... gây hiểu lầm/hiểu sai cho độc giả.

3. Đúng (màu sắc thể hiện: xanh lá cây): Có đủ dữ kiện, bằng chứng xác thực thông tin là đúng.

4. Sai (màu sắc thể hiện: đỏ) : Có đủ dữ kiện, bằng chứng xác thực thông tin là sai.

5. Một phần đúng, một phần sai (màu sắc thể hiện: vàng): Thông tin có nhiều nội dung, dữ kiện đúng sự thật và có dữ kiện sai sự thật.

Mỗi tin tức có thể được dán một hoặc nhiều hơn một nhãn. Ví dụ:

• Hầu hết đúng, nhưng có chi tiết cần lưu ý

• Phần lớn đúng, nhưng mang tính định hướng
• Sai và mang tính định hướng

Các cách phân loại đánh giá thông tin sẽ tiếp tục được cập nhật trong quá trình thực hiện để có cách phân loại thông tin, sự kiện chính xác và khách quan nhất có thể.

***

Tham khảo từ:

1. Võ Trung Hùng, Ninh Khánh Chi, Trần Anh Kiệt (2022), Phát hiện tự động tin giả: Thành tựu và thách thức.

https://jst-ud.vn/jst-ud/article/view/7816/5527 

2. Nguyễn Đình Hậu, Thương hiệu truyền hình Việt Nam trước vấn nạn tin giả.

https://bom.so/nAPIYL