5 gợi ý để năm 2025 nói “không” với tin sai

Kiểm tra nguồn thông tin

Các bạn nên tự hỏi: Nguồn này có đáng tin cậy không? Có phải là nguồn chính thống, được xác minh, hay chỉ là ý kiến cá nhân? Nếu có thể, hãy truy cập trực tiếp vào các báo cáo, tài liệu chính thức, hoặc các phát ngôn từ người có thẩm quyền thay vì dựa vào nguồn dẫn lại.

Tận dụng công cụ trực tuyến

Hiện nay, nhiều trang web đã cung cấp những công cụ kiểm chứng hình ảnh hoàn toàn miễn phí. Bạn có thể sử dụng Google Reverse Image Search, TinEye,... để truy gốc ngược các hình ảnh cần kiểm chứng.

Trong trường hợp không thể sử dụng các công cụ hỗ trợ, bạn có thể tự kiểm chứng thông tin có phải là sản phẩm do AI tạo ra hay không bằng cách quan sát những điểm bất thường của hình ảnh, video:¹

a. Bàn tay: đây là bộ phận cơ thể người mà AI vẫn chưa hoàn thiện. Chúng ta có thể chú ý: Nhân vật có 5 ngón tay không? Các ngón tay có phân biệt rõ ràng không? Nếu đang cầm một vật, bàn tay có đang cầm một cách bình thường không?

b. Mặt và da: có mượt mà và sáng quá không?

c. Tai và răng: kích thước không đồng đều hoặc kết cấu bất thường.

d. Răng: nhiều răng bất thường hay chúng bị nhỏ lại, dài ra hoặc không thẳng hàng?

e. Tóc: có thể bị hòa lẫn với môi trường xung quanh, quá thẳng, hoặc có thể lẫn vào chân mày.

f. Hậu cảnh: khung cảnh có rõ ràng không hay bị làm mờ?

Phân tích thông tin trong ngữ cảnh nhất định

Đôi khi thông tin chỉ chính xác tại một thời điểm, trong một ngữ cảnh cụ thể. Hãy cẩn thận xem xét thời điểm và bối cảnh mà thông tin được công bố.

Trong một bài phát biểu tại sự kiện TED Talk năm 2010, Bill Gates thảo luận về các giải pháp nhằm giảm phát thải khí CO2 và bảo vệ môi trường. Trong đó, ông có nhắc đến mối liên hệ giữa tăng trưởng dân số và phát thải CO2. Gates giải thích việc cải thiện dịch vụ y tế, giáo dục và tiêm chủng có thể giúp các gia đình đảm bảo sức khoẻ và sự sống cho những đứa con, từ đó có thể quyết định có sinh con tiếp hay không, giảm việc sinh sản thiếu kiểm soát và không làm tăng dân số. Ông kết luận: “Nếu chúng ta làm tốt vaccine, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ sinh sản, chúng ta có thể giảm tăng trưởng dân số khoảng 10-15%”.

Câu nói trên bị đưa ra khỏi ngữ cảnh và lan truyền trên mạng xã hội với lời giải thích rằng Bill Gates muốn sử dụng vaccine để "giảm dân số". Một số bài đăng thậm chí cho rằng ông tài trợ cho các chiến dịch tiêm vaccine nhằm gây hại cho con người.

Dù thông tin đã được nhiều tổ chức kiểm chứng và bác bỏ, nhưng những thiệt hại về danh tiếng của Bill Gates là không thể tránh khỏi. Hơn nữa, thông tin sai lệch khiến nhiều người mất lòng tin vào vaccine, góp phần làm phong trào Chống vaccine lan rộng.²

Kiểm tra tính nhất quán của dữ liệu

Các bạn hãy thử đối chiếu thông tin với nhiều nguồn đáng tin cậy khác nhau, xem xét số liệu hoặc dữ liệu thống kê có nhất quán với các nguồn khác hay không. Nếu dữ liệu có mâu thuẫn, rất có thể đó là dấu hiệu của một thông tin thiếu chính xác.

Rèn luyện tư duy phản biện

Đừng tin ngay lập tức khi đọc được thông tin nào đó, đặc biệt là các thông tin giật gân. Đặt câu hỏi như: "Thông tin này có hợp lý không?", "Ai hưởng lợi từ việc lan truyền tin này?" hoặc "Người phát tán tin này có động cơ gì?". Và nếu có thể, hãy chọn một tin tức bất kỳ hàng ngày để thử kiểm tra xem nguồn gốc và tính chính xác của nó như một cách rèn luyện tư duy phản biện.

Cảm ơn “độc giả” đã đồng hành cùng Độc giả đọc thật trong suốt một năm vừa qua. Chúc các bạn một năm mới thật nhiều niềm vui an khang, thịnh vượng. Và đừng quên theo dõi những dự án sắp tới của Độc giả đọc thật nhé.

_____

Nguồn tham khảo:

(1) https://rjionline.org/.../how-to-detect-disinformation.../

(2) https://www.politifact.com/.../bill-gates-didnt-say-he.../