Bước đầu nghiên cứu - sinh viên Ngôn ngữ học cần biết gì?

Việc đăng ký thực hiện đề tài Nghiên cứu khoa học sinh viên (NCKHSV) đối với sinh viên các năm hay việc đăng ký thực hiện Khóa luận (KL) đối với sinh viên năm cuối không chỉ là cơ hội để người học có thể vận dụng kiến thức chuyên ngành, cơ sở ngành; kiến thức khối đại cương đã học vào quá trình làm đề tài mà còn giúp người học hình thành tư duy phản biện, kỹ năng xử lý thông tin, kỹ năng làm việc độc lập cũng như làm việc nhóm,... Vì vậy, đây là hoạt động mà Khoa Ngôn ngữ học luôn khuyến khích và đã có những hoạt động hỗ trợ kịp thời, hiệu quả đối với sinh viên tham gia.

1. Nghiên cứu khoa học là gì?

Nghiên cứu khoa học (NCKH) là quá trình người học lựa chọn một vấn đề cụ thể, vận dụng kiến thức lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và kỹ năng phân tích để khám phá, phân tích và đưa ra những phát hiện mới có giá trị đối với hệ thống tri thức hiện hành hoặc có tính ứng dụng trong thực tiễn.

Ví dụ, khi bạn quan sát hiện tượng giới trẻ sử dụng tiếng lóng như “quạ”, “xin vía”… và đặt ra câu hỏi tại sao lại có hiện tượng này, nó có ảnh hưởng gì - bạn đã đặt nền móng đầu tiên cho một nghiên cứu về từ vựng - ngữ nghĩa có tính chất ngôn ngữ học xã hội.

2. Các bước lựa chọn đề tài nghiên cứu

Lựa chọn đề tài là bước đầu tiên và quan trọng trong hành trình nghiên cứu. Sinh viên có thể tham khảo các bước sau:

Bước 1: Chọn lĩnh vực nghiên cứu phù hợp

Nên xác định lĩnh vực bản thân yêu thích hoặc có nền tảng kiến thức tốt. Một số lĩnh vực được sinh viên quan tâm trong thời gian gần đây: cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng, ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ học ứng dụng, phân tích diễn ngôn, ngôn ngữ học đối chiếu…

Bước 2: Khoanh vùng chủ đề cụ thể

Trong lĩnh vực đã chọn, hãy xác định một chủ đề mang tính thực tiễn (NCKHSV ưu tiên tính này) hoặc tính lý luận, học thuật (KL ưu tiên tính này). Trong năm học 2024-2025, sinh viên Khoa Ngôn ngữ học đã thực hiện các đề tài:

(1) Khoá luận:

- Phương diện ngữ âm trong việc thể hiện tín hiệu thẩm mỹ của ngôn ngữ thơ giai đoạn 1930-1945;

- Ẩn dụ ý niệm trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh;

- Tiền giả định trong ca dao Nam Bộ;

- Ẩn dụ ý niệm qua nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao.

(2) Nghiên cứu khoa học sinh viên:

- Khảo sát đặc trưng ngữ nghĩa - cú pháp và sự chệch chuẩn của tiêu đề các báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng;

- Quan hệ kết hợp và liên tưởng trong một số quảng cáo mỹ phẩm trên truyền hình;

- Sự thể hiện và sự tri nhận về bản dạng giới qua từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh);

- Thái độ của sinh viên hiện nay về tên đệm “Văn” và “Thị” (nghiên cứu đối tượng sinh viên tại TP.HCM);

- Các kỹ thuật chơi chữ trong ca từ nhạc ráp, khảo sát chương trình Rap Việt mùa 4 (2024);

- Hát Rap tiếng Việt và kỹ thuật luyện hát Rap nhìn từ góc độ ngôn ngữ học tâm lý;

- Diễn ngôn quảng cáo của một số thương hiệu mỹ phẩm thuần chay từ hướng tiếp cận đa phương thức;

- Diễn ngôn quảng cáo của một số Trung tâm Anh ngữ ở Thành phố Hồ Chí Minh từ hướng tiếp cận đa phương thức.

Bước 3: Xác định vấn đề nghiên cứu

Trong quá trình xây dựng đề tài NCKHSV hoặc KL, việc xác định vấn đề nghiên cứu giữ vai trò trung tâm và quyết định định hướng toàn bộ quá trình thực hiện. Vấn đề nghiên cứu không đơn thuần là một chủ đề quan tâm, mà là một câu hỏi học thuật cụ thể đặt ra trên cơ sở những gì đã được nghiên cứu và những gì chưa được lý giải đầy đủ. Để xác định được vấn đề nghiên cứu, sinh viên cần trả lời các câu hỏi trọng yếu sau:

- Tôi muốn tìm hiểu điều gì cụ thể trong lĩnh vực đã chọn?

- Có hiện tượng ngôn ngữ nào đang tồn tại nhưng chưa được phân tích thỏa đáng?

- Những nghiên cứu trước đã đề cập tới chủ đề này ở mức độ nào, khoảng trống nghiên cứu nào cần tiếp tục làm rõ?

- Với thời gian, năng lực hiện tại, liệu vấn đề đưa ra có khả thi?

Việc xác định vấn đề nghiên cứu là bước đầu tiên nhưng cũng là nền móng học thuật giúp sinh viên triển khai hiệu quả các bước tiếp theo: xây dựng mục tiêu, câu hỏi, giả thuyết, thiết kế phương pháp, thu thập dữ liệu và phân tích kết quả.

Ví dụ: Trong quá trình thực hiện đề tài “Khảo sát đặc trưng ngữ nghĩa - cú pháp và sự chệch chuẩn của tiêu đề các báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng”, vấn đề nghiên cứu có thể được xác định thông qua các câu hỏi: Các tiêu đề báo có những đặc trưng ngữ nghĩa – cú pháp nào? Các loại chệch chuẩn thường thấy ở các tiêu đề báo? Chệch chuẩn là lỗi hay do cố ý?

Bước 4: Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu (phạm vi ngữ liệu)

Bạn cần xác định rõ ràng và cụ thể: Đối tượng nghiên cứu là những đặc điểm ngôn ngữ mà bạn sẽ tập trung khảo sát. Phạm vi nghiên cứu là giới hạn về không gian, thời gian, bối cảnh hoặc số lượng ngữ liệu bạn sẽ thu thập và phân tích. Phạm vi cần được xác định cụ thể và phù hợp với khả năng thực hiện. Ví dụ: Đề tài “Diễn ngôn bình luận xã hội trên báo Phong Hoá” có đối tượng nghiên cứu là những đặc điểm ngôn ngữ của diễn ngôn bình luận xã hội, bao gồm chiến lược sử dụng từ ngữ, cấu trúc ngữ pháp và cấu trúc diễn ngôn; phạm vi ngữ liệu là diễn ngôn bình luận xã hội trên chuyên mục “Từ nhỏ đến lớn” của báo Phong Hóa, từ số 49 đến số 190. Việc xác định đối tượng và phạm vi ngữ liệu rõ ràng sẽ giúp đề tài có tính khả thi cao, tránh lan man và đảm bảo tính tập trung, chính xác trong quá trình phân tích.

3. Các tiêu chí lựa chọn đề tài nghiên cứu

Một đề tài nên hội tụ các tiêu chí sau:

- Tính khoa học:

           • Có mục tiêu, câu hỏi và phạm vi nghiên cứu rõ ràng;

           • Dựa trên cơ sở lý thuyết hợp lý, có phương pháp nghiên cứu phù hợp;

           • Ngữ liệu rõ ràng, minh bạch; lập luận logic.

- Tính khả thi:

           • Phù hợp với năng lực nghiên cứu của sinh viên;

           • Có thể thu thập và xử lý dữ liệu trong thời gian cho phép;

           • Không quá rộng, không đòi hỏi phương pháp/thiết bị vượt quá khả năng.

- Tính mới: là tiêu chí quan trọng trong đánh giá một đề tài nghiên cứu. Một đề tài được xem là “mới” nếu thỏa mãn một hoặc nhiều yếu tố sau:

• Kết quả mới: phát hiện mới chưa từng được công bố trước đó;

• Dữ liệu mới: thu thập tại thời điểm, địa phương, nhóm đối tượng chưa được khảo sát;

• Hiện tượng mới: một cách hiểu, một dạng sử dụng ngôn ngữ chưa được chú ý;

• Phương pháp mới: tiếp cận một đề tài cũ bằng phương pháp nghiên cứu mới;

• Chủ đề ít được nghiên cứu: đề tài độc đáo, chưa phổ biến trong nghiên cứu trước đó…

- Tính ứng dụng:

           • Có giá trị tham khảo.

           • Kết quả có thể ứng dụng trong giảng dạy, học tập, truyền thông, bảo tồn ngôn ngữ…;

Kết luận

NCKH không phải là một nhiệm vụ bắt buộc, mà là cánh cửa mở ra hành trình tự học, tự khám phá và thể hiện niềm say mê nghiên cứu, chiếm lĩnh tri thức. Đối với sinh viên ngành Ngôn ngữ học, việc đặt một câu hỏi tưởng như nhỏ bé chính là điểm khởi đầu cho những khám phá có thể đóng góp thiết thực cho tri thức khoa học ngôn ngữ, và cho chính hành trình học tập của mỗi sinh viên.

Đừng lo lắng nếu bạn chưa có kinh nghiệm nghiên cứu. Đừng e ngại nếu câu hỏi bạn đặt ra còn đơn sơ. Quan trọng nhất là bạn bắt đầu với sự tò mò, trung thực học thuật, và tinh thần cầu tiến. Hãy bắt đầu từ những điều gần gũi, từ hiện tượng ngôn ngữ bạn quan sát mỗi ngày. Hãy đặt câu hỏi. Hãy thử nghiệm!

Hành trình NCKH không phải là con đường bạn phải đi một mình. Luôn có những người đồng hành sẵn sàng hỗ trợ bạn về chuyên môn, tài liệu, phương pháp và cả động lực tinh thần. Việc mạnh dạn trao đổi với thầy cô hướng dẫn, thầy cô cố vấn học tập và sẵn sàng học hỏi chính là biểu hiện của một người làm nghiên cứu có trách nhiệm và cầu thị.

Chúc các bạn sinh viên Ngôn ngữ học luôn tràn năng lượng, luôn mang tinh thần cầu tiến và có trách nhiệm để bắt đầu hành trình nghiên cứu ngôn ngữ./.