WALS 2025: GIẢI MÃ SỨC SỐNG VÀ SỰ “KIẾN TẠO” CỦA KHÔNG GIAN VĂN HOÁ CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN
TP. HỒ CHÍ MINH – Tối ngày 01/12/2025, Diễn đàn Nhân học Mùa đông (WALS 2025) đã tiếp tục buổi tọa đàm thứ 4 với chủ đề: “Làm văn hoá” cho một “di sản sống”: Kiến tạo và thực hành văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên. Chương trình được tổ chức trực tuyến với sự trình bày của diễn giả TS. Trần Hoài, thu hút đông đảo giảng viên và sinh viên ngành Nhân học tham dự.
"Văn hoá di sản" và khoảng cách với thực tại
Mở đầu buổi tọa đàm, TS. Trần Hoài đặt ra vấn đề cốt lõi về sự khác biệt giữa hình ảnh cồng chiêng được "lý tưởng hoá" trong các diễn ngôn di sản và sinh hoạt thực sự của người dân địa phương. Ông đưa ra khái niệm “Văn hoá di sản” – một dạng văn hoá được chọn lọc, mang tính đại diện và nhuốm màu luyến tiếc quá khứ. Trong quá trình này, những khía cạnh "ít đẹp" hơn hoặc các nghi lễ nhạy cảm (như lễ ăn trâu chữa bệnh) thường bị ẩn đi sau lớp vỏ "truyền thống".
Diễn giả cũng chỉ ra sự chuyển dịch trong khái niệm nghệ nhân. Bên cạnh những nghệ nhân "cũ" thuần thục kỹ năng, đã xuất hiện đội ngũ nghệ nhân "mới" – những người đóng vai trò là "nhà thông thái", biết sử dụng ngôn ngữ di sản để giải thích và kết nối văn hoá bản địa với thế giới bên ngoài.
Sự biến đổi tất yếu của "không gian âm thanh"
Một trong những nội dung gây tranh luận sôi nổi là hiện tượng "chiêng cải tiến". TS. Trần Hoài phân tích rằng sự thay đổi từ thang âm ngũ cung sang "đồ-rê-mi" hay cách đánh dồn dập hơn không thuần túy là sự mất gốc, mà là sự thích nghi với không gian âm thanh đang biến đổi. Khi rừng cây bị thay thế bằng tiếng xe cộ và đô thị hóa, người nghệ nhân buộc phải tạo ra những âm thanh có âm lượng lớn hơn để có thể lắng nghe và được lắng nghe.
Di sản sống trong tay thế hệ trẻ
Trả lời câu hỏi về vai trò của giới trẻ, TS. Trần Hoài lạc quan cho biết dòng chảy cồng chiêng vẫn đang tiếp nối một cách tự nhiên. Giới trẻ Tây Nguyên hiện nay không chỉ đánh chiêng trong lễ hội mà còn đưa nhạc cụ này vào trường học, nhà thờ, đan xen giữa những sinh hoạt đời thường như cạo mủ cao su.
Kết thúc buổi tọa đàm, diễn giả gửi gắm thông điệp về niềm tin vào thực địa: "Lý thuyết nằm ở thực địa, cứ đi sẽ thấy những điều mới mẻ khiến ta hạnh phúc". Sự kiện khép lại lúc 20:30, để lại nhiều suy ngẫm về cách chúng ta bảo tồn một di sản không phải bằng cách "đóng băng", mà bằng cách để nó sống cùng hơi thở thời đại.
(Ngành Nhân học)
