“Giải mã” di sản Chăm từ góc nhìn Nhân học Dân tộc học qua bộ sách tam ngữ đồ sộ của PGS.TS Trương Văn Món
“GIẢI MÔ DI SẢN CHĂM TỪ GÓC NHÌN NHÂN HỌC DÂN TỘC HỌC QUA BỘ SÁCH TAM NGỮ ĐỒ SỘ CỦA PGS.TS TRƯƠNG VĂN MÓN
TP. HỒ CHÍ MINH – Ngày 27/12/2025, tại TP. Hồ Chí Minh, lễ ra mắt bộ sách “Văn học Chăm - Tiếp cận qua văn bản” (trọn bộ 4 tập) đã đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu dân tộc học/ Nhân học về văn hóa văn học Chăm tại Việt Nam. Đây là công trình tâm huyết của PGS.TS Trương Văn Món (Sakaya), nhà Nhân học - dân tộc học hiện đang giảng dạy ngành Nhân học, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, Đại học Quốc gia TP.HCM.
Chân dung nhà nhân học của cộng đồng
PGS.TS Trương Văn Món không chỉ là một nhà nghiên cứu mà còn là một người con ưu tú của cộng đồng người Chăm. Để thực hiện bộ sách này, ông đã dành nhiều năm quan sát điền dã dân tộc học và đặc biệt là dành thời gian nghiên cứu chuyên sâu tiếng Malaysia và tiếng Sanskrit. Việc làm chủ các ngôn ngữ cổ và khu vực là "chìa khóa" giúp ông có thể “đọc – hiểu” và giải nghĩa chính xác những nội dung thâm sâu được ghi chép trong các văn bản Chăm cổ, vốn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ ba dòng ngôn ngữ: Ấn Độ, Hồi giáo và tiếng Chăm bản địa.
Bộ sách tam ngữ: Cầu nối văn hóa quốc tế
Một trong những đặc trưng nổi bật khiến bộ sách có độ dày đồ sộ là việc trình bày cả ba ngôn ngữ: Chăm, Việt và Anh. Trước đây, bối cảnh nghiên cứu văn học Chăm chủ yếu sử dụng tiếng Việt, dù văn bản gốc là ngôn ngữ Chăm. Việc xuất bản bằng ba loại ngôn ngữ (tiếng Anh chủ yếu là tóm tắt nội dung) không chỉ bảo tồn nguyên gốc di sản của chủ thể sáng tạo mà còn đưa giá trị văn hóa này tiếp cận với độc giả trong nước và giới học giả quốc tế.
Cách tiếp cận nhân học: Khi lịch sử được kể bằng thơ
Bộ sách thể hiện một phương pháp tiếp cận đậm chất Nhân học/ Dân tộc học khi đi sâu vào ngôn ngữ của chính cộng đồng chủ thể. Công trình được chia thành 4 tập chuyên biệt, bao quát từ lý luận, truyện dân gian đến huyền thoại và truyền thuyết:
- Tập I & II: Hệ thống hóa lý luận, phương pháp nghiên cứu và thế giới truyện kể dân gian phong phú như cổ tích (dalikal), ngụ ngôn (dalikal ar katé).
- Tập III & IV: Giải mã các huyền thoại, truyền thuyết về các vị thần, vua thần và đặc biệt là dòng văn học viết Chăm qua truyện thơ “Ariya”.
Đáng chú ý nhất là thể loại Ariya Chăm – được ví như một dạng thức kể chuyện lịch sử bằng thơ. Những tác phẩm này không chỉ là văn chương mà còn là "pho sử sống", phản ánh lịch sử dân tộc Chăm suốt dặm đường dài phát triển.
Giá trị di sản bền vững
Bộ sách được sự hỗ trợ từ Quỹ VINIF và sự phối hợp của Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM, Đại học Quốc gia TP.HCM, ấn hành bởi Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP.HCM. Bộ công trình này không chỉ là thành tựu khoa học cá nhân của PGS.TS Trương Văn Món và các đồng sự mà còn là di sản quý giá giúp bảo tồn và phát huy hồn cốt của văn hóa Chăm trong dòng chảy hội nhập. Theo nhận định của các học giả, nhà nghiên cứu đến tham dự lễ ra mắt sách thì đây là công trình đồ sộ hữu ích bởi giá trị mà công trình mang lại đó là việc chuẩn hóa các tài liệu văn học dân gian Chăm, cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho quá trình giảng dạy và học tập không chỉ ngành Dân tộc học/ Nhân học mà còn cho lĩnh vực văn học dân gian, văn học tộc người, văn hóa dân gian, văn hóa tộc người... Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM, ĐHQG-HCM tự hào là nhịp cầu kết nối, tiếp lửa và tạo môi trường để các nhà nghiên cứu, giảng dạy công bố các công trình nghiên cứu để đời cho cộng đồng và cho xã hội.
(Ngành Nhân học)
