Viện Nghiên cứu Khoa học Xã hội và Nhân văn tham dự Đối thoại “Nghiên cứu và Chính sách tại Việt Nam”: nhấn mạnh cầu nối từ chuẩn mực UNESCO đến cơ chế thực thi

Chiều 06/01/2026, thừa lệnh Hiệu trưởng, Viện trưởng Viện NC KHXH&NV và Giám đốc Chương trình nghiên cứu chính sách công đã tham dự Đối thoại về mối quan hệ giữa nghiên cứu và chính sách tại Việt Nam do Văn phòng UNESCO tại Hà Nội phối hợp với Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển (ĐHQG Hà Nội) tổ chức theo hình thức trực tiếp và trực tuyến. Hoạt động hướng đến thu hẹp khoảng cách giữa tri thức khoa học và quá trình hoạch định chính sách, thúc đẩy chính sách dựa trên bằng chứng và xây dựng hệ sinh thái khoa học phục vụ phát triển bền vững.

Phát biểu khai mạc, ông Jonathan Wallace Baker – Trưởng Đại diện Tổ chức UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh ý nghĩa của Đối thoại như một không gian liên ngành, nơi các bên liên quan cùng đối sánh nhu cầu thực tiễn, chia sẻ kết quả khảo sát và thống nhất những hướng hành động khả thi nhằm tăng cường kết nối nghiên cứu – chính sách.

Điểm nhấn của chương trình đối thoại là tham luận của GS.TS Phạm Hồng Tung, tập trung đi thẳng vào “nút thắt triển khai” trong liên kết nghiên cứu – chính sách. GS nhấn mạnh: nhiều học thuyết và khuyến nghị không hẳn sai, nhưng có thể không còn “đúng” với hoàn cảnh, thời điểm và năng lực thực thi; vì vậy, khoảng cách không chỉ nằm ở chất lượng nghiên cứu mà còn ở năng lực “dịch” tri thức sang thiết kế thể chế và cơ chế vận hành phù hợp. Từ đó, GS đề cao vai trò của doanh nghiệp như một trung tâm cầu nối giữa Nhà nước và giới nghiên cứu—không chỉ trong ứng dụng kết quả, mà còn trong việc tạo động lực cải cách thủ tục, đồng bộ chuẩn thực thi và mở rộng nguồn lực xã hội cho đổi mới. GS cũng gợi mở cách tiếp cận linh hoạt đối với các quy định tài chính – thanh quyết toán, nhằm tránh để cơ chế hành chính trở thành rào cản của sáng tạo và hợp tác đa bên.

Trên nền tảng các “điểm nghẽn cơ chế” vừa được chỉ ra, tham luận của ông Phinith Chanthalangsy (UNESCO Thái Lan) cung cấp một khung tham chiếu quốc tế quan trọng khi giới thiệu Khuyến nghị UNESCO về Khoa học và Nhà khoa học. Diễn giả nhấn mạnh khoa học cần được định hướng để phục vụ phát triển bền vững và đặt trong mối liên kết hữu cơ giữa khoa học – xã hội – chính sách. Ông gợi mở các trục đánh giá tiến bộ ở cấp quốc gia, đặc biệt nhấn mạnh văn hóa khoa học, tự do học thuật, tiêu chuẩn đạo đức và năng lực tổ chức hệ sinh thái khoa học; đồng thời nêu ví dụ từ các thách thức mới như AI để khuyến nghị tăng cường các khía cạnh đạo đức, xã hội và trách nhiệm công dân trong nghiên cứu. Từ góc nhìn chính sách công, ông đề xuất 6 nhóm vấn đề cần thảo luận sâu: đầu tư công cho R&D, văn hóa khoa học, tự do học thuật, tiêu chuẩn đạo đức, tính liên ngành, và tính di động/lưu thông của nhà khoa học; đồng thời khuyến khích báo cáo định kỳ 4 năm/lần với UNESCO.

Bổ sung chiều kích kinh nghiệm quốc tế, phần trình bày của GS. Makoto Tamura (Đại học Ibaraki, Nhật Bản) cho thấy cách chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành khuyến nghị chính sách khí hậu theo các cấp độ từ toàn cầu đến quốc gia và địa phương. Diễn giả nhấn mạnh mô hình thúc đẩy thích ứng biến đổi khí hậu dựa trên ba trụ cột gắn kết: nghiên cứu – giáo dục – triển khai trong xã hội. Trong đó, nghiên cứu cung cấp bằng chứng và đánh giá tác động; giáo dục phát triển nguồn nhân lực và mạng lưới đào tạo; còn triển khai trong xã hội được hiện thực hóa thông qua đề xuất chính sách, sáng kiến địa phương và đóng góp cho các cơ chế tổng hợp bằng chứng khoa học toàn cầu như Ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu

Từ nền tảng “chuẩn mực quốc tế” và “bài toán cơ chế thực thi” mà các tham luận đặt ra, thảo luận chung tiếp tục làm rõ những thách thức hệ thống: rào cản thủ tục–hành chính trong quản lý đề tài; thiếu năng lực dự báo ; hạn chế kênh tiếp cận trực tiếp với nhà hoạch định chính sách; và vai trò cần được củng cố của các tổ chức trung gian. Nhiều ý kiến đồng thuận rằng cần phát triển mạng lưới hỗ trợ tham vấn – thẩm định – đánh giá chính sách và thiết kế cơ chế phối hợp để nhà khoa học tham gia xuyên suốt chu trình chính sách, đồng thời “bắt nhịp” giữa yêu cầu phản ứng nhanh của thực tiễn với tính chặt chẽ của nghiên cứu thực chứng.

Tham dự chương trình, Viện Nghiên cứu Khoa học Xã hội và Nhân văn ghi nhận Đối thoại là cơ hội quan trọng để cập nhật khuyến nghị của UNESCO và tiếp cận các gợi mở “đúng điểm nghẽn” về thể chế – cơ chế, đặc biệt qua tham luận của GS.TS Phạm Hồng Tung về tính phù hợp bối cảnh và vai trò cầu nối của doanh nghiệp; đồng thời mở rộng góc nhìn về “đường đi” của bằng chứng khoa học sang chính sách qua kinh nghiệm của GS. Makoto Tamura trong lĩnh vực khí hậu. Trên tinh thần đó, Viện sẽ tiếp tục thúc đẩy nghiên cứu liên ngành có khả năng chuyển hóa thành khuyến nghị chính sách; tăng cường chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm xã hội trong nghiên cứu; và mở rộng hợp tác với các đối tác trung gian nhằm nâng cao đóng góp của KHXH&NV đối với quản trị và phát triển bền vững.