Tọa đàm “Di sản cảnh quan đô thị”: Gắn kết nghiên cứu, giảng dạy và thực tiễn đô thị

Sáng ngày 10/9/2026, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, Khoa Địa lý – Đô thị phối hợp cùng Tạp chí Người Đô Thị tổ chức Tọa đàm khoa học “Di sản cảnh quan đô thị: Từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị”. Tọa đàm quy tụ các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, chuyên gia và đại diện các đơn vị chuyên môn, tạo nên một diễn đàn trao đổi liên ngành về bảo tồn và phát triển đô thị trong bối cảnh TP.HCM đang biến đổi mạnh mẽ.
Phát biểu tại tọa đàm, TS. Lê Thanh Hòa – Trưởng Khoa Địa lý – Đô thị nhấn mạnh rằng di sản đô thị không chỉ giới hạn ở những công trình hay di tích đã được xếp hạng. Giá trị của một đô thị còn hiện diện trong cấu trúc không gian, hệ thống sông và kênh rạch, các khu phố, chợ truyền thống, công viên, hàng cây, khu công nghiệp và cảng cũ, cũng như trong ký ức và đời sống của cộng đồng cư dân.
Từ góc nhìn đó, bảo tồn đô thị cần được tiếp cận theo hướng rộng hơn, chuyển từ việc bảo vệ từng công trình riêng lẻ sang nhận diện và gìn giữ cảnh quan, không gian, ký ức và bản sắc đô thị. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với lĩnh vực địa lý và đô thị học, bởi không gian đô thị luôn là kết quả của sự tương tác giữa tự nhiên, lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội và các quá trình biến đổi không gian.
Một trong những nội dung học thuật nổi bật của tọa đàm là cách tiếp cận Cảnh quan Đô thị Lịch sử – Historic Urban Landscape (HUL). Thay vì chỉ đặt câu hỏi “Công trình nào cần được bảo tồn?”, cách tiếp cận này hướng đến những câu hỏi rộng hơn như “Cảnh quan nào cần được gìn giữ?” và “Những yếu tố nào tạo nên giá trị di sản của một khu vực đô thị?”.
Theo đó, một công trình lịch sử không tồn tại độc lập mà luôn gắn với mạng lưới đường phố, quảng trường, công viên, cây xanh, sông ngòi, kênh rạch, cấu trúc lô phố, trục nhìn, hoạt động xã hội và ký ức của cộng đồng. Bảo tồn vì thế không chỉ là giữ lại một vật thể, mà còn là nhận diện và quản lý sự biến đổi của một hệ thống đô thị sống.
Đối với TP.HCM, cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt khi thành phố được hình thành từ nhiều lớp không gian và lịch sử khác nhau. Sông Sài Gòn và hệ thống kênh rạch, cấu trúc Sài Gòn – Chợ Lớn, các khu phố cũ, chợ truyền thống, công viên lâu đời, khu công nghiệp và cảng thị là những thành tố quan trọng tạo nên bản sắc đô thị. Việc nhận diện và nghiên cứu các giá trị này không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn góp phần định hướng phát triển đô thị theo hướng hài hòa giữa hiện đại hóa và gìn giữ bản sắc.

Hình ảnh lưu niệm tai buổi tọa đàm

Đối với Khoa Địa lý – Đô thị, tọa đàm còn có ý nghĩa trực tiếp đối với hoạt động giảng dạy và đào tạo. Những vấn đề được thảo luận cung cấp các trường hợp nghiên cứu thực tiễn có thể tích hợp vào các học phần liên quan đến địa lý đô thị, đô thị học, phát triển đô thị, không gian công cộng, môi trường đô thị, quy hoạch và quản lý đô thị.
Thông qua các chủ đề của tọa đàm, sinh viên có thể tiếp cận TP.HCM như một “phòng thí nghiệm đô thị”, nơi các khái niệm trong giáo trình được quan sát và phân tích ngay trong thực tế. Sinh viên có thể tìm hiểu cấu trúc một khu phố lịch sử, sự chuyển đổi của không gian ven sông, vai trò của công viên và cây xanh, giá trị của chợ truyền thống, hay sự biến đổi của các khu công nghiệp và cảng cũ.
Những khái niệm như cảnh quan đô thị lịch sử, ký ức đô thị, bản sắc nơi chốn, không gian công cộng, di sản công nghiệp và bảo tồn thích ứng nhờ đó không còn là những khái niệm lý thuyết, mà trở thành các vấn đề nghiên cứu cụ thể gắn với không gian sống của người học.
Tọa đàm đồng thời cho thấy rõ yêu cầu của tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu và đào tạo đô thị. Một vấn đề đô thị không thể được giải thích đầy đủ chỉ từ một góc nhìn. Sinh viên cần có khả năng kết nối địa lý với lịch sử, quy hoạch với kiến trúc, môi trường với văn hóa, đồng thời hiểu vai trò của cộng đồng, quản trị và chính sách trong quá trình biến đổi đô thị.
Đây là những năng lực ngày càng cần thiết đối với nguồn nhân lực nghiên cứu và quản lý đô thị, đặc biệt trong bối cảnh các thành phố phải đồng thời giải quyết nhiều yêu cầu về phát triển kinh tế, hiện đại hóa hạ tầng, bảo vệ môi trường và duy trì bản sắc.
Từ các trao đổi tại tọa đàm, nhiều hướng nghiên cứu có thể tiếp tục được phát triển trong hoạt động học thuật và đào tạo của Khoa, như lập bản đồ di sản cảnh quan đô thị, nghiên cứu ký ức và bản sắc nơi chốn, phân tích biến đổi cảnh quan ven sông và kênh rạch, nghiên cứu di sản công nghiệp, không gian công cộng hay nhận thức của cộng đồng về sự thay đổi của đô thị.
Qua đó, hoạt động giảng dạy có thể gắn chặt hơn với nghiên cứu, nghiên cứu gắn với thực địa và thực địa gắn với những vấn đề phát triển cụ thể của TP.HCM.
Việc Khoa Địa lý – Đô thị phối hợp cùng Tạp chí Người Đô Thị tổ chức tọa đàm vì vậy không chỉ tạo ra một diễn đàn trao đổi chuyên môn, mà còn góp phần mở rộng mạng lưới kết nối giữa trường đại học – giới chuyên gia – truyền thông – thực tiễn đô thị.
Trong bối cảnh TP.HCM tiếp tục phát triển và tái cấu trúc mạnh mẽ, câu hỏi về việc làm thế nào để phát triển mà vẫn gìn giữ được ký ức, cảnh quan và bản sắc của Thành phố sẽ còn là một chủ đề nghiên cứu lâu dài. Tọa đàm lần này vì thế không chỉ góp phần thúc đẩy thảo luận học thuật về di sản đô thị, mà còn đem lại những gợi mở thiết thực cho đổi mới nội dung giảng dạy, nghiên cứu khoa học và đào tạo sinh viên theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn với thực tiễn phát triển đô thị.

Một số hình ảnh buổi tọa đàm:

Nguồn: Khoa Địa lý – Đô thị