Từ RẤT và cấu trúc { RẤT + Danh từ }, { Tính từ + RẤT } trong một số văn bản Nôm thế kỷ XV – XIX

Từ RẤT và cấu trúc { RẤT + Danh từ }, { Tính từ + RẤT }

trong một số văn bản Nôm thế kỷ XV – XIX

                                                Vũ Đức Nghiệu, Trần Trọng Dương

                                                            Bài đã đăng Tạp chí Hán Nôm số 4 (143). 2017. tr.24 - 37

 

1. Dẫn nhập

Trong tác phẩm Nôm Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều [4], câu số 285-286 và 311-312 được phiên âm sang chữ Quốc ngữ như sau:

285-286.      Tiếng thúy điện cười già ra gắt,

Mùi quyền môn thắm rất nên phai.

311-312.      Sinh ly đòi rất thời ngâu,

Một năm còn thấy mặt nhau một lần.

Tác giả của bản phiên âm chú giải này, GS. Nguyễn Lộc chú thích: Thắm rất nên phai: thắm quá nên phai nhanh. Chỉ thái độ thay đổi thất thường (tr.74) “đòi: tiếng cổ: nhiều; đòi rất: rất nhiều” (tr.77).

Trước nay, trong các luận bàn về ngữ pháp tiếng Việt, hiện tượng này thường được đề cập, với những giải thích mà chính người phân tích cũng chưa thấy yên tâm. Điều nghi vấn vẫn được nêu ra và vẫn tiếp tục được “treo” lại. Các khảo luận công bố chính thức thì thường bỏ qua, không tính đến.

Cách nay mươi năm, trong công trình nghiên cứu Ngữ pháp tiếng Việt, Diệp Quang Ban (2005) khi bàn về phó từ đứng trước đầu tố trong cụm tính từ đã dẫn ra hai lần từ rất xuất hiện trên đây và ghi chú về sự hồ nghi của ông: “Về từ rất: Trong Cung oán ngâm khúc (Nguyễn Gia Thiều) có hai lần dùng từ rất sau tính từ:   

Câu 286: Mùi quyền môn thắm rất nên phai.

Câu 311: Sinh ly đòi rất thời ngâu.

Hiện tượng này phải chăng là hiện tượng có thực một thời (ít ra là trong khẩu ngữ) hay đó chỉ là ý thích riêng của tác giả? Chúng tôi chưa có cơ sở để bàn về nó, chỉ nêu để lưu ý người đọc” (tr.460).

Không chỉ Cung oán ngâm khúc có hiện tượng dùng từ rất như nêu trên đây. Khi tiếp xúc với các văn bản Nôm khác, chúng tôi thấy một số văn bản được phiên chuyển sang chữ Quốc ngữ cũng có những cấu trúc ngữ pháp có từ rất hoạt động (kết hợp) như vậy. Nó đem đến cho chúng ta những cấu trúc có vẻ rất lạ lùng. Ví dụ, trong Quốc âm thi tập (do Đào Duy Anh phiên âm, chú giải [10]): rất nhân sinh bảy tám mươi (b.76); trong Truyền kỳ mạn lục giải âm (do Nguyễn Quang Hồng phiên âm chú giải [14]) cũng có hàng loạt trường hợp: ở ngọn trúc rất đỉnh núi [q.3, tr.18a], trên trời chốn Bạch Ngọc Kinh rất trong một áng mây đỏ [q.2, tr.75a] …

          Đứng trước hiện tượng còn “treo” đó lâu nay (vì không biết có thể hiểu nghĩa, đặc biệt là có thể phân tích quan hệ ngữ pháp, kết hợp ngữ pháp của chúng), chúng tôi thấy vấn đề cần phải được làm sáng tỏ: về mặt ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ âm, từ được phiên âm từ chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ rất trong các cấu trúc ngữ pháp “dị thường” đó, thực chất là gì?