Người gieo Lịch sử từ những bài giảng nhập môn

Nhật Tiến, Khóa 51  

(Tên bài viết gốc là "Người gieo Lịch sử - Một lịch sử “nhỏ, nhưng rất đỏ”, tiêu đề có sự thay đổi)

Ngành Lịch sử, ngày nay thuộc Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, là đơn vị có quá trình hình thành và phát triển kể từ khi thành lập đến nay đã tròn nửa thế kỷ. Đây là nơi đã và đang đào tạo biết bao thế hệ người học xuyên suốt nửa thế kỷ qua, lịch sử của ngành Lịch sử Trường Nhân văn là loạt chương hồi tươi đẹp, giá trị và ý nghĩa nhất với những người học sử chúng tôi, vì nơi đây vừa là nơi học tập và làm việc, vừa là “ngôi nhà chung” bởi đã lưu lại trong từng thế hệ người học những mảnh ký ức thời sinh viên vô giá, chất chứa vô vàn những kỷ niệm với những người cùng chí hướng Lịch sử, chẳng hạn như bạn bè, đặc biệt là những người thầy, người cô - những người lái đò của ngành Lịch sử. Nhân dịp Kỷ niệm 50 năm thành lập ngành (1977 - 2027), tôi xin được gửi gắm chút tâm tư đã gom góp trong hồi ức của bản thân về khoảng thời gian đầu tiên học tập ở cương vị sinh viên ngành, với lòng thành kính tri ân những người thầy, người cô của ngôi nhà Lịch sử thân thương, trân quý, đáng tự hào.

   “Lịch sử là gì?” Tôi đã luôn tự hỏi bản thân mình trong suốt quãng thời gian còn là học sinh. Liệu có phải chỉ đơn thuần là một môn học với đối tượng hướng đến là những sự kiện từng diễn ra trong quá khứ như những gì tôi nhận định ở giai đoạn này? Đến khi chuyển mình thành sinh viên, dường như định mệnh đã trao cho tôi cơ hội để tìm ra lời giải khi bản thân vinh dự trở thành tân sinh viên Lịch sử. Ngành Lịch sử của Trường Nhân văn là cái nôi lý tưởng cho những người đam mê lịch sử có thể tiếp cận lịch sử với tư cách một khoa học, ngành học này đã có bề dày lịch sử hình thành và phát triển bắt đầu từ những năm 70 của thế kỷ 20, đến thời khắc này đã sắp sửa đón “sinh nhật” lần thứ 50 của mình. Trong thế giới quan của tôi, gam màu chủ đạo của ngành học dường như là màu đỏ; tôi đúc rút ra nhận định này từ sự quan sát về màu sắc chủ đạo của phụ kiện nhận diện sinh viên ngành (như áo ngành, dây đeo thẻ sinh viên). Ngoài ra, “đỏ” ấy còn được hiện thực hóa qua đôi bàn tay và bộ óc của những “Người gieo Lịch sử” - cách gọi trang trọng của tôi dành cho những thầy cô giảng viên trong ngành - mà mang đến trọn vẹn cho sinh viên chúng tôi thông qua những buổi học về các môn thuộc cơ sở ngành, chứa đựng nhiều giá trị học thuật đặc thù của ngành cũng như của trường: rất Lịch sử, rất Nhân Văn, và rất “đỏ”!

Cũng như bao sinh viên năm nhất của Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG HCM (xin được gọi vắn tắt là Trường Nhân Văn), giai đoạn đầu của thời sinh viên đối với tôi có muôn vàn điều mới lạ, kỳ thú và cũng thật nhiều gian nan, thử thách. Thử thách đầu tiên trong chuyến hành trình của tôi chính là học phần đầu tiên: Nhập môn Sử học - Các lý thuyết và trường phái sử học hiện đại, do GS. TS. Võ Văn Sen phụ trách giảng dạy. Những bài giảng của thầy xoay quanh việc làm rõ tính khoa học trong lịch sử cùng những thuật ngữ chủ đạo như: Quy luật lịch sử; tính giai cấp; phương pháp luận sử học... Hết sức lạ lẫm đối với năm Nhất chúng tôi. Điều lưu lại ấn tượng trong tôi là những bài thuyết trình nhóm tại các buổi học trên lớp, đặc biệt sau mỗi phần trình bày, mọi người sẽ đặt câu hỏi cho nhóm thuyết trình và tùy thuộc vào độ “hay” của câu hỏi thì điểm của chúng tôi sẽ “cộng hoặc trừ” 1 điểm. Khá chắc rằng với vài người bạn đồng môn của tôi, đây đích thị là “cơn ác mộng”, nhưng với tôi thì điều này là cơ hội giúp cho tân sinh viên dần “chuyển đỏ” về nhận thức, tư duy và phương pháp nghiên cứu lịch sử. Qua phần đặt câu hỏi mà thầy Sen yêu cầu, những người học lịch sử dần hình thành cho mình cái nhãn quan sắc sảo hơn khi tiếp thu bất cứ tri thức lịch sử nào, đồng thời xây dựng nên hệ tư duy phản biện trước những tri thức ấy. Thầy Sen là một trong những nhà sử học lỗi lạc trong giới sử học, cũng là người thầy tận tụy và ưu tú nơi giảng đường của các thế hệ sinh viên Lịch sử nói riêng và sinh viên Nhân Văn nói chung. Được học thầy ở học kỳ đầu tiên, tại môn học đầu tiên là điều may mắn và vinh dự nhất với tôi trong “chương đầu” Đại học của mình. Nhờ có thầy, tôi dần có cái nhìn sâu sắc hơn về lịch sử, là một khoa học thay vì chỉ là một môn học, lịch sử không chỉ có trong quá khứ hay trong tư liệu, sách vở mà còn hiện hữu trong đời sống xã hội, luôn là một phần của thế giới, cũng là một phần bản thân tôi: Một con người bé nhỏ, thấm đẫm tình yêu đối với lịch sử. Xin gửi lời tri ân thành kính và trân trọng nhất đến GS. TS. Võ Văn Sen vì những cống hiến của thầy đối với sự nghiệp nghiên cứu lịch sử và trong lĩnh vực giáo dục suốt thời gian qua. Em kính chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe, đạt nhiều thành công trong công việc và luôn đồng hành cùng chúng em trên chặng đường nghiên cứu và giảng dạy cả trong hiện tại và tương lai!

Nhập môn Khảo cổ học là học phần thứ hai của ngành, mà trong trải nghiệm của tôi thì môn học này giống như một “chuyến phiêu lưu” dù địa điểm học tập vẫn là giảng đường, tài liệu học tập vẫn là những bản trình chiếu trên máy. Người đứng lớp là PGS. TS. Đặng Văn Thắng, một nhà khảo cổ kỳ cựu với bề dày các công trình và dự án khoa học trên lĩnh vực khảo cổ, còn tại nơi bục giảng thì thầy đảm nhận một vai trò gần với “hướng dẫn viên” hơn! Vì những tiết học của thầy mang một làn gió rất độc lạ, khác với những buổi trau dồi tri thức thông thường, lớp thầy Thắng luôn duy trì sự tương tác liên tục: giữa giảng viên với sinh viên; giữa sinh viên với nhau; giữa tri thức khảo cổ học với giảng viên và sinh viên. Những hiện vật, di tích, hình ảnh tư liệu khảo cổ như “nhảy bật” khỏi màn chiếu mà hiện hữu sống động trước mắt chúng tôi chỉ bằng lời miêu tả bay bổng, sáng tạo của thầy. Cùng với đó, thầy luôn khéo léo lồng ghép giá trị và ý nghĩa cốt lõi của khảo cổ đối với khoa học và thực tiễn: về tầm quan trọng của việc khai quật, nghiên cứu cổ vật, di vật khảo cổ cùng các công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử của chúng qua nhiều giai đoạn. Thầy đã truyền lại cho chúng tôi khả năng “tô đỏ” cách tiếp cận lịch sử của chính mình bằng những góc nhìn sinh động, trực quan, hàm chứa nhiều giá trị khoa học và ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Tôi thật sự đã có được trải nghiệm hết sức tuyệt vời qua học phần này, qua đó hiểu biết rộng rãi hơn về mối liên hệ mật thiết giữa lịch sử và những hiện vật của lịch sử, những chứng nhân mà lịch sử đã để lại cho hậu thế về các sự kiện, các thời đại cổ xưa đã từng tồn tại trong thực tiễn chứ không chỉ có trong trang sách hay những câu chuyện truyền miệng trong dân gian. “Sân khấu” học đường của thầy Thắng là nơi rất đặc biệt, tôi cảm thấy may mắn khi là một khán giả nhỏ trong toàn bộ phần trình diễn học thuật của thầy, cũng càng may mắn vì được trở thành một người bạn diễn cùng thầy và các bạn với những tiết mục hỏi đáp, trình bày và đóng góp tri thức xuyên suốt thời lượng môn học. Xin gửi lời tri ân chân thành và trang trọng nhất đến PGS. TS. Đặng Văn Thắng vì sự tận tâm của thầy trong hoạt động nghiên cứu và trong công tác giáo dục tại ngành Lịch sử. Em kính chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe, đạt được thật nhiều thành công trên hành trình Khảo cổ của thầy và trên chặng đường giáo dục Lịch sử. 

PGS.TS. Đặng Văn Thắng trong buổi giảng bài cho lớp K51

Trong ký ức của tôi, học phần “đáng sợ” nhất từng trải qua là môn Việt Nam trong tiến trình lịch sử thế giới của TS. Vũ Thị Nga. Thoạt đầu, ấn tượng của các tân sinh viên lớp cô Nga đọng lại ở những buổi học cực kỳ “căng thẳng”, từ lúc bắt đầu tiết học đến khi tan học. Phong cách giảng dạy và làm việc của cô luôn đặt trong những nguyên tắc và chuẩn mực học đường, gồm cả thái độ và tác phong học tập của sinh viên suốt quá trình học tập. Dẫu vậy, cá nhân tôi và các bạn sinh viên đồng trang lứa lại rất quý mến cô cũng như tích cực hợp tác và học tập theo phong cách của cô, vì chúng tôi cảm thấy cô thực sự giống như một “người mẹ” tần tảo, hết lòng đối với lứa sinh viên mới chân ướt chân ráo bước vào môi trường đại học ấy. Những bài giảng của cô thường mang góc nhìn sắc sảo và toàn diện về các sự kiện, đối tượng, chủ thể lịch sử đặt trong mối liên hệ với tiến trình phát triển chung của lịch sử; những lời răn dạy, “công tác tư tưởng” cho sinh viên luôn chứa đựng những kinh nghiệm thực tiễn giàu giá trị để sinh viên ngày một trưởng thành và ý thức hơn về vai trò, nghĩa vụ và sứ mệnh của mình trên quãng đường học tập. Tôi tin rằng, cô đã giúp chúng tôi phần nào đó, tự “nung đỏ” ý thức, thái độ và tác phong học tập đối với các môn học lịch sử nói riêng và đối với quá trình học tập ở bậc đại học nói chung. Vốn dĩ nghĩa vụ học tập là của sinh viên, việc để giảng viên phải nhắc nhở, một mặt đang cho thấy ý thức tự giác trong học tập của chúng tôi còn hạn chế, mặt khác cũng cho thấy vị giảng viên ấy rất quan tâm và lo lắng cho tương lai của học trò mình, dù cô không trực tiếp bộc lộ thành lời nói. Xin chân thành cảm ơn TS. Vũ Thị Nga vì đã luôn ân cần và quan tâm chúng em từ những ngày đầu học tập ở môi trường mới. Sự khuyên răn và chỉ dạy của cô là kim chỉ nam để em trưởng thành hơn trên chặng đường tương lai phía trước. Chúc cô thật nhiều sức khỏe và niềm vui, đạt nhiều thành công trong sự nghiệp giảng dạy và trong cuộc sống!

Đại học vốn là môi trường tự quản, nên vai trò quản lý sát sao của “chức danh” giáo viên chủ nhiệm thời học sinh đã chuyển đổi thành cố vấn học tập với vai trò thiên về tham mưu và định hướng hơn cho sinh viên. THS. Võ Phúc Toàn là cố vấn học tập của Khóa 51 ngành Lịch sử chúng tôi. Ban đầu, lớp làm việc với thầy ở những công tác về hành chính hoặc phong trào trong Đoàn - Hội, mãi đến học kỳ 2 mới được học tập với thầy ở môn Lịch sử, sử học và sử liệu học. Đây là môn học “2 trong 1” vì nội dung kiến thức được phân định thành 2 phần rõ rệt và lần lượt được giảng dạy theo tuần tự: Mới bắt đầu, chúng tôi học về Lịch sử sử học, tức là tìm hiểu về quá trình hình thành và phát triển của khoa học lịch sử cùng những đối tượng chính gồm các tư tưởng sử học; phương pháp sử học; các tác giả, tác phẩm sử học tiêu biểu… của từng thời đại cụ thể. Sau đó học sang phần Sử liệu học, chủ yếu làm việc với đối tượng chính là sử liệu, thường là các nguồn sử liệu có mối liên hệ với tiến trình lịch sử Việt Nam, nghiên cứu chi tiết về độ tin cậy, tính xác thực, thông tin mà sử liệu đó đang chứa đựng, quan điểm của người tạo ra sử liệu… hết sức phức tạp. Những ngày học tập với thầy Toàn là cả một quá trình “nhuộm đỏ” về phương hướng trau dồi, đúc kết và vận dụng tri thức sử học vào đời sống. Tôi rất tâm đắc một câu nói được thầy nhắc lại trong nhiều buổi học: “Một nửa ổ bánh mì, hay một nửa ly cà phê… thì vẫn là bánh mì, cà phê. Nhưng một nửa sự thật thì chưa chắc đã là sự thật!” Đó là lời nhắc nhở của thầy đối với các “nhà sử học tương lai” khi cần trang bị cho mình một tư duy “hoài nghi”, không ngừng kiểm chứng sự thật lịch sử trong cả nhận thức lịch sử từng thời kỳ và những ghi chép được sử liệu lưu lại. Xin gửi lời tri ân và lời cảm ơn sâu sắc nhất đến THS. Võ Phúc Toàn, người cố vấn học tập tận tâm, thương mến của Khóa 51 ngành Lịch sử. Em xin kính chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe, thật nhiều niềm vui và hạnh phúc, tiếp tục gặt hái thêm nhiều thành công trong nghiên cứu, trong giảng dạy và trong cuộc sống.

   “Lịch sử làm nên lịch sử”, một câu nói mà ắt hẳn chúng ta đã từng nghe rất nhiều, nhưng lịch sử không đơn thuần là tự làm nên chính nó, mà chính những “người gieo Lịch sử” và các thế hệ người học lịch sử nói chung, đều là một phần của lịch sử và cùng nhau làm nên lịch sử, làm cho lịch sử ấy ngày một đỏ thắm, đỏ tươi, đỏ rạng ngời. Xin được nhắc lại tinh thần xuyên suốt của chuỗi hoạt động kỷ niệm 50 năm thành lập ngành Lịch sử:

NỬA THẾ KỶ LỊCH SỬ: MỘT MẠCH NGUỒN TRUYỀN THỐNG - VẠN KHÁT VỌNG VƯƠN XA

“Nửa thế kỷ” ấy là một chặng đường vô cùng trường kỳ, không chỉ thể hiện ở cảm giác của mỗi cá thể về sự chu chuyển liên tục của dòng chảy thời gian trên thực tiễn mà còn là sự cô đọng sâu sắc nơi mạch nguồn ký ức được cố kết lại từ “khoảng thời gian đã qua” ấy, hay ta còn gọi chúng với cái tên thân thuộc là Lịch sử. Ký ức của bản thân tôi về những gì liên quan đến cụm từ “Lịch sử”, vừa là tri thức nơi giảng đường, vừa là những năm tháng được “sống” tại ngành Lịch sử - Ngành học mà tôi chọn gửi gắm những ước mơ, khát vọng cùng 4 năm tuổi trẻ của mình. Những mảng ký ức ngày một kéo nhau về trên từng cung đường tôi đã đi qua bên dưới mái trường Nhân Văn quý giá, dưới hiên nhà Lịch sử thân thương đã khắc sâu vào trong tâm thức tôi tựa như chỉ vừa mới diễn ra vào hôm qua. Từ những ngày đầu phải liên tục thích ứng với môi trường mới; không ngừng cải tiến và “giải phóng” phương pháp học tập từ chỗ rập khuôn phổ thông sang đa năng, linh hoạt… giờ đây, tôi phần nào cảm thấy mình ngày một trưởng thành hơn, dần khảm lên mình sắc “đỏ” hơn lúc trước.

Xin gửi đến ngành Lịch sử lời chúc tốt đẹp nhất nhân dịp sinh nhật lần thứ 50 của ngành, xin chân thành cảm ơn những đóng góp và cống hiến của ngành trên cả phương diện giáo dục và khoa học suốt nửa thế kỷ qua, kính chúc ngành sẽ tiếp tục phát triển vững mạnh, đạt được nhiều thành tựu và thành công cả trong hiện tại và tương lai. Hành trình Nửa thế kỷ của ngành sẽ luôn là động lực to lớn, thúc đẩy tôi nỗ lực phấn đấu trong học tập, trong hoạt động nghiên cứu và trong cuộc sống, để xứng danh là sinh viên ngành Lịch sử và cống hiến một phần lịch sử nho nhỏ của mình vào sự phát triển chung của ngành, lưu giữ trọn vẹn và bền chặt cùng ký ức về ngành Lịch sử.

Xin gửi lời tri ân và lời cảm ơn thành kính, trang trọng, sâu sắc nhất đến bao thế hệ quý thầy, cô giảng viên ngành Lịch sử, những “Người gieo Lịch sử” tận tụy và sắc son với sự nghiệp phát triển của ngành Lịch sử suốt thời gian qua. Sự tận tâm cống hiến trong nghiên cứu và giảng dạy của thầy cô, cũng như những phẩm chất, cốt cách cao đẹp của thầy cô đối với sự nghiệp giảng dạy và đối với sinh viên, là biểu tượng vững bền và kim chỉ nam cho chúng em học hỏi, noi theo và phấn đấu trở thành những con người thật mẫu mực của trường Nhân Văn, của ngành Lịch sử. Em mong rằng sẽ được đồng hành với quý thầy cô nhiều hơn trong chuyến hành trình “làm nên lịch sử”, cùng xây dựng một ngành Lịch sử ngày càng vững mạnh và thành công!