Sáng 23.10.2026, Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM phối hợp với Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ tổ chức Tọa đàm khoa học “Nhà nước tư bản kỹ thuật số và các vấn đề xã hội ở Hoa Kỳ”. Tọa đàm nằm trong khuôn khổ thực hiện Nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Hoa Kỳ, tiếp nối các trao đổi về trường hợp Nhật Bản diễn ra trước đó, qua đó mở rộng cách tiếp cận so sánh về sự vận động của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số trong những bối cảnh quốc gia khác nhau.
Phát biểu đề dẫn, TS. Nguyễn Thị Oanh, Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, cho rằng Hoa Kỳ là một trường hợp điển hình để nghiên cứu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số. Đây không chỉ là nơi tập trung nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới, mà còn thể hiện rõ mối quan hệ phức tạp giữa Nhà nước và các chủ thể tư bản nền tảng. Theo TS. Nguyễn Thị Oanh, Nhà nước vừa tạo lập môi trường pháp lý, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đầu tư cho công nghệ, vừa phải đối diện với những thách thức mới do sự gia tăng quyền lực của các tập đoàn công nghệ. Những thách thức này liên quan đến chủ quyền và quản lý dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, an ninh mạng và các tác động xã hội của trí tuệ nhân tạo. Quá trình số hóa cũng làm xuất hiện những dạng bất bình đẳng và lệ thuộc mới, gắn với quyền sở hữu dữ liệu, khả năng chi phối thuật toán và quyền tiếp cận hạ tầng số.
“Một mặt, Nhà nước tạo ra môi trường pháp lý, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đầu tư vào công nghệ và bảo đảm các lợi ích chiến lược quốc gia. Nhưng mặt khác, sự phát triển và sức mạnh quyền lực của các tập đoàn công nghệ lại đặt Nhà nước trước những thách thức mới”, TS. Nguyễn Thị Oanh nhấn mạnh.
Từ thực tiễn đó, tọa đàm tập trung vào ba hướng thảo luận: nhận diện sự biến đổi trong vai trò và chức năng quản trị của Nhà nước Hoa Kỳ; phân tích những vấn đề xã hội nảy sinh từ quá trình số hóa; và tìm kiếm những giá trị tham khảo cho Việt Nam trong phát triển kinh tế số, bảo đảm chủ quyền dữ liệu và nâng cao năng lực quản trị quốc gia.
Vai trò của Nhà nước trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số
Sự phát triển của các tập đoàn công nghệ lớn tại Hoa Kỳ thường được gắn với năng lực sáng tạo và sức mạnh của khu vực tư nhân. Tuy nhiên, phía sau quá trình hình thành nền kinh tế số còn có vai trò quan trọng của Nhà nước trong đầu tư nghiên cứu, xây dựng hạ tầng và thiết lập những điều kiện pháp lý để công nghệ được thương mại hóa. Trình bày tham luận “Vai trò của Nhà nước trong tiến trình phát triển chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Hoa Kỳ”, TS. Nghiêm Tuấn Hùng, Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, phân tích ba chức năng chính của Nhà nước: tạo nguồn lực ban đầu cho nghiên cứu và đổi mới công nghệ; thiết lập khuôn khổ pháp lý cho thị trường kỹ thuật số và điều tiết những vấn đề xã hội phát sinh.
Theo TS. Nghiêm Tuấn Hùng, trong giai đoạn đầu, Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ cho các nghiên cứu cơ bản, trong đó có ARPANET và NSFNET, những tiền thân của Internet. Khi Internet được thương mại hóa, Nhà nước tiếp tục xây dựng khuôn khổ pháp lý nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp công nghệ phát triển và mở rộng quy mô. Đến thập niên 2020, vai trò này được thể hiện rõ hơn thông qua các chính sách phát triển công nghiệp bán dẫn, hạ tầng kết nối và trí tuệ nhân tạo.
Từ trường hợp Hoa Kỳ, TS. Nghiêm Tuấn Hùng cho rằng vai trò của Nhà nước không suy giảm trước sự phát triển của các tập đoàn công nghệ mà đang chuyển đổi về phương thức can thiệp. Bên cạnh tài trợ nghiên cứu và hoàn thiện thể chế, Nhà nước ngày càng sử dụng các công cụ chính sách công nghiệp để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghệ quốc gia.
Từ trường hợp TikTok đến vấn đề quyền sở hữu tư liệu sản xuất số
Trong nền kinh tế số, tư liệu sản xuất không còn giới hạn ở nhà máy, máy móc hay những nguồn lực hữu hình. Dữ liệu, thuật toán, nền tảng công nghệ và hạ tầng đám mây ngày càng đóng vai trò trung tâm khiến vấn đề quyền sở hữu và kiểm soát những nguồn lực này trở thành nội dung quan trọng trong quan hệ giữa Nhà nước và các tập đoàn công nghệ. Từ góc nhìn đó, TS. Nguyễn Tuấn Khanh, giảng viên khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM, lựa chọn trường hợp TikTok để phân tích cách Hoa Kỳ xử lý mối quan hệ giữa an ninh quốc gia và quyền sở hữu nền tảng. Trong tham luận “An ninh hóa và tái phân phối tư bản nền tảng: Vai trò của nhà nước tư bản kỹ thuật số Hoa Kỳ qua trường hợp TikTok (2020-2026)”, TS. Nguyễn Tuấn Khanh đặt vấn đề về chủ thể thực sự sở hữu và kiểm soát tư liệu sản xuất số, đặc biệt khi nền tảng công nghệ có khả năng tác động đến dữ liệu, thông tin và hành vi của hàng triệu người dùng.
Theo phân tích của TS. Nguyễn Tuấn Khanh, phản ứng của Hoa Kỳ đối với TikTok trải qua ba giai đoạn khác nhau, chuyển trọng tâm xử lý dần sang việc thay đổi cấu trúc sở hữu. Từ trường hợp này, ông đề xuất cách tiếp cận về quá trình “giải an ninh hóa bằng giao dịch”. Theo đó, một nền tảng từng được xác định là mối đe dọa an ninh quốc gia có thể được tiếp tục duy trì hoạt động thông qua tái cấu trúc quyền sở hữu, thay vì chỉ được xử lý bằng những biện pháp kỹ thuật hoặc lệnh cấm hoàn toàn. TS. Nguyễn Tuấn Khanh phân tích rằng việc cấm hoàn toàn một nền tảng có quy mô người dùng lớn có thể gây ra tổn thất kinh tế đáng kể, trong khi quốc hữu hóa lại không phù hợp với nguyên tắc bảo vệ quyền tư hữu của mô hình nhà nước tư bản. Vì vậy, tái cấu trúc sở hữu trở thành phương án dung hòa giữa những yêu cầu về an ninh và việc duy trì hoạt động kinh tế của nền tảng.
Bình luận về hai tham luận, TS. Nguyễn Ngọc Mạnh, Phó Tổng biên tập phụ trách Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, cho rằng chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số là một chủ đề nghiên cứu tương đối mới, đang có nhiều cách tiếp cận và tranh luận học thuật. Vì vậy, việc nghiên cứu cần đặt trong tiến trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, đồng thời nhận diện những thay đổi về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và phương thức quản trị. Từ kinh nghiệm tham gia các chương trình nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản hiện đại trước đây, TS. Nguyễn Ngọc Mạnh nhận định những lý thuyết truyền thống có thể chưa giải thích đầy đủ các hiện tượng kinh tế - chính trị mới. Sự xuất hiện của dữ liệu, thuật toán, trí tuệ nhân tạo và robot trong hoạt động sản xuất đang làm thay đổi những điều kiện vốn được sử dụng để phân tích chủ nghĩa tư bản ở các giai đoạn trước.
Từ trường hợp Hoa Kỳ, TS. Nguyễn Ngọc Mạnh phân tích sự khác biệt trong chính sách quản lý và điều tiết kinh tế giữa các chính quyền thuộc Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ. Nếu những giai đoạn trước thường được phân biệt qua mức độ đề cao thị trường tự do hay mở rộng vai trò điều tiết của Nhà nước thì sự phát triển của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số đang làm xuất hiện những hình thức can thiệp đan xen và phức tạp hơn. Do đó, việc nghiên cứu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số cần tiếp tục làm rõ tính kế thừa và những biến đổi trong phương thức Nhà nước tham gia, điều tiết và định hướng thị trường.
Trong phần thảo luận, các nhà khoa học và chuyên gia trao đổi thêm về những chức năng quan trọng của Nhà nước Hoa Kỳ, khả năng kiểm soát độc quyền của các tập đoàn công nghệ, cơ chế xử lý quyền sở hữu nền tảng và tác động của quá trình số hóa đối với lao động, quyền riêng tư và bất bình đẳng xã hội. Một số ý kiến cũng đề xuất tăng cường cách tiếp cận lịch sử, liên ngành và xuyên quốc gia để làm rõ hơn những đặc điểm của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số.
Tiếp nối những trao đổi về mô hình chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số tại Nhật Bản, tọa đàm góp phần mở rộng góc nhìn so sánh về vai trò của Nhà nước trong những mô hình phát triển khác nhau. Qua đó, các nhà khoa học có thêm cơ sở đối chiếu những vấn đề lý luận với thực tiễn, bổ sung luận cứ cho nhiệm vụ nghiên cứu, đồng thời gợi mở những bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam trong phát triển kinh tế số gắn với bảo đảm an ninh dữ liệu và tiến bộ xã hội.
