Kỷ yếu Hội thảo: Cạnh tranh Mỹ - Trung và tác động đến khu vực Đông Nam Á

Cạnh tranh Mỹ - Trung và tác động đến khu vực Đông Nam Á

Tác giả: Trần Nam Tiến (chủ biên), Nguyễn Tăng Nghị - Nguyễn Tuấn Khanh

Lịch sử quan hệ quốc tế cho thấy vai trò quan trọng các nước lớn trong việc chi phối trật tự chính trị quốc tế và khu vực. Chính sách đối ngoại của các siêu cường - với sức ảnh hưởng và quy mô tác động rộng khắp của mình - luôn có tác động không nhỏ đến các xu hướng chính trị - ngoại giao của khu vực và thế giới. Cho dù hình thức và cách thức triển khai có sự khác biệt, mục đích cuối cùng vẫn nhằm dẫn dắt, quyết định luật chơi và đích đến cuối cùng là thiết lập trật tự thế giới theo hướng có lợi cho mình. Tuy nhiên, với sự tương tác phức tạp và phụ thuộc lẫn nhau trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự điều chỉnh chiến lược của các siêu cường chắc chắn sẽ tạo ra các xung đột về mặt lợi ích. Điều này tạo nên các cuộc cạnh tranh lớn giữa các siêu cường. Với sức ảnh hưởng của mình, các cuộc cạnh tranh hay điều chỉnh chiến lược của các siêu cường luôn thu hút được sự quan tâm rất lớn từ giới chính trị và nhà nghiên cứu trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia tầm trung, vừa và nhỏ. Với Đông Nam Á và Việt Nam, đây chắc chắn không phải là ngoại lệ. Việc hiểu rõ bản chất của cuộc cạnh tranh sẽ giúp các quốc gia kịp thời điều chỉnh chính sách đối ngoại, an ninh - quốc phòng của quốc gia mình nhằm thích ứng với tình hình mới.

Trong những năm gần đây, cuộc cạnh tranh chiến lược của Mỹ và Trung Quốc đã tạo nên những biến chuyển rất lớn trong đời sống chính trị toàn cầu nói cũng như từng khu vực. Sáng kiến “Vành đai con đường” (BRI) của Trung Quốc và chiến lược “Tái cân bằng châu Á - Thái Bình Dương” hay “Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương” của Mỹ là những biểu hiện của rõ ràng nhất trong cuộc cạnh tranh chiến lược của hai siêu cường này. Cuộc cạnh tranh chiến lược này trải dài trên nhiều lĩnh vực và diễn ra ở phạm vi trên nhiều khu vực khác nhau.

Khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương là một trong những khu vực địa chính trị cảm nhận “sức nóng” một cách rõ nét nhất của cuộc cạnh tranh của cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc. Mặt khác, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương còn là một trong những khu vực có tác động sâu sắc đến đời sống chính trị toàn cầu về kinh tế, thương mại, khoa học - công nghệ,... Vì thế, trong suốt một thập kỷ qua, cuộc tranh luận về trật tự hay cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung luôn là một chủ đề nhận được sự bàn luận và tốn rất nhiều giấy mực của giới học giả và hoạch định chính sách. Vì vậy, các vấn đề an ninh - chính trị của Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương dưới ảnh hưởng của cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung đã, đang và sẽ là một chủ đề lớn trong nghiên cứu
quan hệ quốc tế.

Nằm ở vị trí trung tâm và là cầu nối giữa hai đại dương này, Đông Nam Á đã trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc. Mặt khác, khu vực Đông Nam Á còn chịu sự tác động mạnh mẽ từ sự phân cực và chia rẽ, khiến cho những tác động của cuộc cạnh tranh này càng trở nên phức tạp hơn. Cạnh tranh Mỹ - Trung đã, đang và sẽ tác động mạnh mẽ đến an ninh, chính trị, kinh tế và ngoại giao của mỗi quốc gia trong khu vực Đông Nam Á trong đó có Việt Nam. Vì thế, việc làm rõ bản chất của cuộc cạnh tranh, quá trình triển khai và phạm vi ảnh hưởng của cuộc cạnh tranh này trong khu vực là điều rất quan trọng. Đối với Việt Nam, vị trí địa chiến lược quan trọng trong khu vực Đông Nam Á nói riêng và khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương nói chung khiến Việt Nam phải chịu sự tác động, ảnh hưởng trực tiếp từ cuộc cạnh tranh này. Điều này đòi hỏi Việt Nam cần nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và kịp thời về cuộc cạnh tranh này. Từ đó, Việt Nam có thể từng bước điều chỉnh chính sách phù hợp và đưa ra dự báo chính xác về sự vận động phức tạp của cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung.

(Trích lời giới thiệu của TS. Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng Khoa Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, ĐHQG-HCM)

Tên sách: Cạnh tranh Mỹ - Trung và tác động đến khu vực Đông Nam Á
Mục lục:

Phần I. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1. Cạnh tranh Mỹ - Trung: Trọng tâm và xu thế (TS. Hoàng Huệ Anh, Phạm Thảo Nguyên)
2. Mỹ và Trung Quốc tái khởi động thời kỳ cạnh tranh giữa các nước lớn tại khu vực Đông Nam Á (ThS. Huỳnh Thảo Nguyên, ThS. Nguyễn Thu Trang)
3. Cạnh tranh ảnh hưởng Mỹ - Trung Quốc ở Đông Nam Á (PGS.TS. Võ Xuân Vinh)
4. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ở Đông Nam Á thời Donald Trump: Nhận diện và tác động đến trật tự quyền lực ở khu vực (PGS.TS. Trần Nam Tiến)
5. Sự điều chỉnh chính sách Đông Nam Á của chính quyền Biden trong bối cảnh gia tăng cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc (ThS. Nguyễn Lê Thy Thương)
6. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc và chính sách của Chính phủ Joe Biden trên lĩnh vực chính trị - an ninh ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (TS. Trịnh Diệp Phương Vũ)
7. Sự điều chỉnh chính sách của Mỹ trong quan hệ với Trung Quốc và những tác động đến khu vực Đông Nam Á (PGS.TS. Bùi Hải Đăng, Nguyễn Đỗ Minh Trí)
8. Chiến lược an ninh đối ngoại của Trung Quốc thông qua Sáng kiến Vành đai và con đường của Chủ tịch Tập Cận Bình: Thành tựu và thách thức (Trần Đức Thắng, Lê Hoàng Kiệt)
9. Chiến lược cân bằng của Trung Quốc với Mỹ dưới thời Tập Cận Bình và những hệ lụy đối với chính trị Đông Nam Á (NCS. Trịnh Việt Dũng, NCS. Hồ Diệu Huyền)
10. Chiến lược cạnh tranh Mỹ - Trung ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương: Những khác biệt về nhận thức và cách thức giải quyết (TS. Nguyễn Tăng Nghị)
11. Vị thế của Đông Nam Á đối với Hoa Kỳ trong việc kiềm chế tham vọng bá quyền của Trung Quốc: Nghiên cứu trường hợp Việt Nam (PGS.TS Trần Xuân Hiệp, HVCH Lê Hoàng Kiệt, ThS. Trần Thị Thanh Hòa)

Phần II. CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG TRÊN CÁC LĨNH VỰC CỤ THỂ

12. Chuyển đổi năng lượng tái tạo của Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh năng lượng Mỹ - Trung: Lằn ranh mỏng của nguy - cơ (ThS. Vũ Thành Công)
13. Cạnh tranh Mỹ - Trung trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo - Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam (ThS. Hà Thị Nga)
14. Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và tác động đến khu vực Đông Nam Á (TS. Trần Hoàng Long, ThS. Nguyễn Đắc Tùng)
15. Ngoại giao số của Mỹ và Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á: một góc nhìn so sánh (ThS. Thái Hoàng Hạnh Nguyên)
16. Cạnh tranh quyền lực mềm Hoa Kỳ - Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á (TS. Trần Nguyên Khang)
17. Cách tiếp cận và sử dụng nguồn lực sức mạnh mềm của Mỹ và Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh chiến lược tại Đông Nam Á (TS. Nguyễn Đăng Khánh)
18. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung hiện nay tại khu vực Đông Nam Á trong lĩnh vực văn hóa (TS. Nguyễn Văn Duẩn)
19. Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc trong lĩnh vực hợp tác an ninh phi truyền thống ở Tiểu vùng sông Mekong (ThS. Ngô Thị Hồng Ngọc, TS. Hoàng Cẩm Thanh)
20. Cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc: Hàm ý an ninh cho khu vực Biển Đông (TS. Nguyễn Thành Trung, ThS. Nguyễn Thị Tố Uyên)
21. Cạnh tranh Mỹ - Trung ở Biển Đông và tác động tới quan hệ quốc tế ở Đông Nam Á (TS. Nguyễn Xuân Cường, TS. Bùi Thị Thu Hiền)
22. Cạnh tranh Mỹ - Trung ở Biển Đông dưới thời Tổng thống Joe Biden: Từ góc nhìn lợi ích của Mỹ (TS. Nguyễn Thu Hạnh)
23. Cạnh tranh hàng hải Trung Quốc - Hoa Kỳ ở Biển Đông và những tác động đối với Việt Nam (TS. Lê Tùng Lâm)
24. Dòng chảy kết nối ở Tiểu vùng sông Mê Kông dưới cơn bão cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc (ThS. Trần Quỳnh Hương, Lê Hà Khánh Chi)
25. Myanmar trong sự cạnh tranh địa chính trị Mỹ - Trung Quốc ở Đông Nam Á (TS. Nguyễn Tuấn Bình, Nguyễn Hữu Phúc)

Phần III. PHẢN ỨNG CỦA KHU VỰC VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM

26. Cạnh tranh Mỹ - Trung ở Đông Nam Á: Tác động và phản ứng của các nước ASEAN (TS. Nguyễn Tuấn Khanh)
27. Một số đặc điểm trong cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung và những vấn đề đặt ra đối với an ninh quốc gia Việt Nam (TS. Lê Hoàng Việt Lâm, ThS. Trần Thị Thanh Tâm)
28. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, thách thức an ninh đối với Đông Nam Á và gợi ý cho Việt Nam (NCS. Bùi Thị Hoa)
29. Vai trò của ASEAN trong cạnh tranh Mỹ - Trung và hàm ý cho Việt Nam (TS. Lê Quốc Bảo)
30. Phản ứng chính sách của Indonesia, Malaysia và Việt Nam đối với cạnh tranh Mỹ-Trung (HVCH. Trần Hoài Thu)
31. Ngoại giao “Cân bằng nước lớn” của Malaysia trong bối cảnh cạnh tranh Trung - Mỹ tại khu vực Đông Nam Á (ThS. Nguyễn Thị Phương Thảo, NCS. Trần Thái Bảo)
32. Phản ứng của Singapore dưới thời Thủ tướng Lý Hiển Long trước cạnh tranh Trung - Mỹ ở khu vực Đông Nam Á (NCS. Trương Thị Huệ)
33. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc và phản ứng của Việt Nam (ThS. Trương Doãn Mẫn)

KẾT LUẬN (PGS.TS. Trần Nam Tiến)