Khoa Lịch sử phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học "Di sản đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh và Nam bộ trong quá trình hiện đại hóa: Bảo tồn để phát triển bền vững"

Sáng thứ sáu, ngày 18 tháng 10 năm 2019, tại P.D201 & 202, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG - HCM, số 10 – 12 Đinh Tiên Hoàng, Quận 1, TP.HCM đã diễn ra Hội thảo khoa học với chủ đề “DI SẢN ĐÔ THỊ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ NAM BỘ TRONG QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA: BẢO TỒN ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG”. Hội thảo do Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM phối hợp với  Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh và Trung tâm Bảo tồn và Phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa thuộc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức. 

Tham dự Hội thảo có hơn 100 đại biểu khách mời đại diện cho Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG – HCM; Sở Văn hóa – Thể thao TP.HCM; Trung tâm bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa TP.HCM; Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh cùng các tác giả có bài viết cho hội thảo; các khách mời khác đến từ các cơ quan quản lý, cơ quan chuyên môn, các nhà khoa học, các chuyên gia nghiên cứu,...

Hội thảo đã  tập hợp và chọn lọn được 50 bài tham luận chính thức. Trong đó có 7 tham luận được báo cáo cùng với nhiều tranh luận sôi nổi đã đi sâu làm rõ những vấn đề đang nóng của di sản đô thị, tập trung vào ba nội dung chính sau đây:

1) Nhận thức thế nào là di sản đô thị,

2) Mối quan hệ và vai trò của di sản đô thị với tiến trình phát triển,

3) Vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản đô thị: một số trường hợp điển hình ở Thành phố Hồ Chí Minh và Nam Bộ.

Hội thảo đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp tranh luận của các tác giả và quý vị đại biểu tham dự. Các ý kiến trao đổi đã góp phần làm sâu sắc hơn những vấn đề mà các tham luận đặt ra, đồng thời cũng nêu lên những quan điểm, góc nhìn, vấn đề mới… để hội thảo cùng thảo luận. Trong khuôn khổ thời gian cho phép, với tinh thần khoa học và tâm huyết, hội thảo đã cơ bản thống nhất một số vấn đề sau đây:

Một là, cần có một cái nhìn toàn diện và khái quát hơn về di sản và di sản đô thị. Di sản đô thị không chỉ gắn với các di tích lịch sử, di tích văn hóa,… từ đó chỉ đặt ra nhiệm vụ bảo tồn ký ức của các thời kỳ lịch sử đã qua, mang giá trị hồi tưởng hoặc nghệ thuật, mà ít quan tâm đến việc khai thác, phát huy các giá trị sử dụng của di sản ở thời đương đại.

Hai là, di sản là linh hồn nắm giữ những giá trị văn hóa và lịch sử, là nền tảng để phát triển đô thị bền vững. Nhiệm vụ và yêu cầu đặt ra là phải cân bằng được tốc độ đô thị hóa với vấn đề giữ gìn những di sản đã có. Trong quá trình đó, cần nhận thức rằng phát triển đô thị và bảo tồn di sản không mâu thuẫn với nhau theo nghĩa đối kháng. Đứng trên cơ sở các lợi ích lâu dài và bền vững của cộng đồng, việc phát triển kinh tế - xã hội đô thị và bảo tồn các di sản văn hóa có mối quan hệ mật thiết theo hướng hỗ trợ lẫn nhau và thúc đẩy nhau cùng phát triển. Vấn đề đáng quan tâm còn lại là phải có giải pháp bảo tồn một cách bài bản, có hệ thống và đồng bộ trong mối liên hệ với các mục tiêu phát triển bền vững của các đô thị. Trong bài toán hóc búa đó, cần đặc biệt quan tâm đến các nhân tố có vai trò, tác động đến bảo tồn di sản đô thị, đó là: chính quyền/nhà quản lý; nhà chuyên môn/tư vấn; cộng đồng dân cư đô thị và những người yêu quý di sản; nhà đầu tư/đầu cơ địa ốc.

Ba là, đối với Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh, trong hơn 300 năm hình thành và phát triển, so với các đô thị khác như Hà Nội, thành phố này có số lượng di sản không nhiều bằng nhưng khá phong phú với nhiều công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi được đi vào thơ ca, hội hoạ, nhiếp ảnh vì vẻ đẹp hoàn mỹ của nó. Trải qua những thăm trầm của lịch sử, các di sản ấy phần nào đã bị bào mòn và có nguy cơ biến mất, nhất là trong thời kỳ đô thị hóa nhanh chóng từ đầu thế kỷ XX đến nay. Một tất yếu được xác định là: Thành phố nào cũng phải phát triển, rộng lớn hơn, hiện đại hơn, do vậy nhiều công trình xưa cũ có thể phải phá bỏ, cải tạo, thay thế, nhưng cái vượt lên trên tất cả là thái độ với lịch sử. Cần trân trọng, nâng niu và gìn giữ những giá trị của đô thị bằng những giải pháp hợp lý nhất, ít tổn thất nhất không chỉ về cảnh quan, mà hơn hết là tình cảm của những người yêu mến thành phố.

Bốn là, trong không gian đô thị thành phố Hồ Chí Minh và Nam Bộ, nhiều trường hợp di sản đô thị được quan tâm trình bày trong Hội thảo như Nhà vuông, cầu Bình Lợi, Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, toà nhà Bưu điện Sài Gòn, biệt thự Phương Nam, chùa Phụng Sơn, chùa Giác Viên, các đình thần, miếu – hội quán của người Hoa và các đô thị cổ Gò Tháp, Mỹ Tho, Ba Xuyên,… Các tham luận, dù dưới nhiều cách tiếp cận, quan điểm, song tựu chung đều khẳng định vai trò, ý nghĩa của các di sản đô thị trong tiến trình phát triển; thể hiện những quan tâm đến thực trạng bảo tồn các di sản, đồng thời đề xuất những giải pháp, kiến nghị… hướng đến phát huy hiệu quả những di sản của đô thị trong mối quan hệ hài hòa với xu hướng hiện đại hóa – đô thị hóa.

Từ Hội thảo này, các nhà khoa học đã đặt ra hàng loạt vấn đề về nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị di sản hiện nay như:

1. Hội thảo đã làm rõ khái niệm di sản, di sản văn hóa, di sản đô thị, bảo tồn di sản đô thị, tiếp cận từ thích ứng văn hóa... nêu một số vấn đề lý thuyết cần làm rõ hơn về lý luận, quan điểm… nhằm làm cơ sở cho các nghiên cứu thực tiễn, trong đó có nghiên cứu về di sản đô thị. Phân tích các góc độ tiếp cận, các yếu tố liên quan và các mối quan hệ tương quan về di sản đô thị

2. Nêu lên những mâu thuẫn giữa bảo tồn di sản và phát triển đô thị. Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, phương pháp để giải quyết mâu thuẫn này thực chất là xác lập phương thức dung hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển.

3. Ở thành phố Hồ Chí Minh hay nơi nào của Việt Nam đã có phương pháp bảo tồn di sản đô thị tốt nhất.

4. Các di sản đô thị cần được quan tâm bảo vệ như hệ thống các trường học xưa, di tích pháo đài cổ, di tích đình chùa, hay Cầu đường sắt Bình Lợi, di tích mộ cổ tại Thành phố, hay loại hình Bảo tàng trong di tích hoặc chính Bảo tàng là một di sản…

5. Tất cả những đóng góp ý kiến của hội thảo sẽ được tập hợp lại để gửi đến đoàn giám sát của Sở Văn hóa và Thể thao khi đến làm việc với Trung tâm Bảo tồn và Phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa TP. HCM về vấn đề di sản đô thị vào cuối năm 2019.

Chắc chắn hội thảo chưa thể giải quyết tất cả các vấn đề đó nhưng hy vọng rằng, từ Hội thảo này, những giải pháp cụ thể, biện pháp khắc phục khả thi hơn sẽ được áp dụng trong thực tiễn. Đặc biệt hội thảo này góp thêm những tiếng nói tâm huyết để việc bảo tồn di sản nói chung và di sản đô thị nói riêng sẽ luôn nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng.

Tin bài: Bộ môn Khảo cổ học