Sinh hoạt khoa học: "Tình hình nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản hiện nay"

Sáng ngày 18/8/2026 (Thứ Ba), tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Khoa Đông Phương học, ngành Nhật Bản học đã tổ chức thành công buổi sinh hoạt khoa học quốc tế với chủ đề "Tình hình nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản hiện nay", với diễn giả chính là GS. Kato Atsufumi – Giáo sư Khoa Xã hội học hiện đại, Đại học Kyoto Sangyo, Nhật Bản, kiêm Chủ tịch Hội Nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản.

Thành phần tham dự

Về phía Khoa Đông Phương học có sự tham dự của PGS.TS. Phan Thị Hồng Xuân – Trưởng khoa Đông Phương học; TS. Nguyễn Thị Phương Hảo – Phó Trưởng khoa Đông Phương học, TS. Huỳnh Phương Anh – Trưởng ngành Nhật Bản học cùng các giảng viên, sinh viên ngành Nhật Bản học và học viên cao học ngành Châu Á học .

Về phía Nhật Bản, buổi sinh hoạt còn có sự góp mặt của 5 học giả Nhật Bản đang có nhiều quan tâm nghiên cứu về Việt Nam học và khu vực học:

·       PGS.TS. Emi Nogami – Đại học Nữ sinh Mukogawa

·       ThS. Atsuko Tsuchiya – Nhà nghiên cứu tự do

·       TS. Iwase Maomi – Đại học Notre Dame Seishin

·       TS. Chinraiko Kaku – Đại học Notre Dame Seishin

·       GS. Serizawa Satohiro – Đại học Tenri

Phát biểu chào mừng

Trong phát biểu khai mạc, PGS.TS. Phan Thị Hồng Xuân đã điểm lại quá trình hình thành và phát triển của ngành Nhật Bản học tại Việt Nam, từ phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX cho đến khi ngành chính thức được đào tạo tại Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM (1994) và tại Hà Nội (1995). Cô nhấn mạnh rằng trong khi nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản đã khởi phát từ những năm 1920 và phát triển mạnh từ thời kỳ Đổi mới, thông tin về lĩnh vực này vẫn còn khá hạn chế đối với giới nghiên cứu và sinh viên Việt Nam, đặc biệt tại khu vực phía Nam. Trưởng khoa cũng giới thiệu quy mô đào tạo hiện nay của ngành Nhật Bản học – khoảng 800 sinh viên các hệ, với 80% học viên cao học ngành Châu Á học xuất thân từ ngành Nhật Bản học – và bày tỏ kỳ vọng buổi sinh hoạt sẽ mở ra hướng nghiên cứu mới cũng như tăng cường hợp tác học thuật giữa hai nước.

Nội dung trình bày của GS. Kato Atsufumi

Mở đầu, GS. Kato giới thiệu hướng nghiên cứu của mình về nhân học văn hóa, khu vực học Việt Nam, với các chủ đề như tự quản cộng đồng, hòa giải làng xã, giới, người cao tuổi sống một mình và vấn đề chăm sóc (care).

Giáo sư trình bày khái lược lịch sử nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản qua nhiều giai đoạn:

·       Thời kỳ trước và sau chiến tranh: gắn với nghiên cứu Đông Dương học, dân tộc học của Matsumoto Nobuhiro, Đông phương sử học của Yamamoto Tatsurō dựa trên tư liệu Hán văn.

·       Thời kì Chiến tranh Việt Nam: nổi bật với Sakurai Yumio và các nghiên cứu về chế độ công điền, cùng hai học giả từng du học tại Việt Nam là Furuta Motoo (nghiên cứu về dân tộc thiểu số) và Shiraishi Masaya (nghiên cứu về Phan Bội Châu).

·       Thời kì bắt đầu các nghiên cứu điều tra thực địa tại Việt Nam: đặc biệt là dự án nghiên cứu thực hiện khảo sát đời sống người dân tại xã Bách Cốc (Nam Định) từ năm 1994, đi sâu vào đời sống kinh tế – văn hóa nông thôn Bắc Bộ, dù kết quả nghiên cứu chưa được xuất bản thành công trình tổng hợp.

·       Thời kì phát triển nghiên cứu Việt Nam học: mở rộng sang nghiên cứu dân tộc thiểu số, tôn giáo, xã hội đồng bằng sông Cửu Long, di sản văn hóa (Nhã nhạc, Hoàng thành Thăng Long, ...), hậu quả chất độc da cam, cộng đồng người Việt ở nước ngoài, ...

Về tình hình hiện nay, GS. Kato cho biết Hội nghị các nhà nghiên cứu Việt Nam của Nhật Bản hiện có khoảng 90 hội viên; các đề tài liên quan đến Việt Nam được cấp kinh phí nghiên cứu trong năm 2026 đạt khoảng 60 đề tài với phạm vi ngày càng rộng, trong đó nổi bật là nghiên cứu về cộng đồng người Việt tại Nhật. Giáo sư cũng lưu ý mảng nghiên cứu chính trị Việt Nam theo nghĩa hẹp vẫn còn khá khiêm tốn so với các lĩnh vực khác.

Phần thảo luận

Phần hỏi đáp diễn ra sôi nổi với nhiều nội dung đáng chú ý:

·       Về địa bàn nghiên cứu: các đại biểu trao đổi lý do nghiên cứu Nhật Bản chủ yếu tập trung ở khu vực Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ (do các mối liên hệ học thuật thông qua GS. Phan Huy Lê, GS. Phan An), trong khi miền Nam còn ít được khai thác do thiếu mạng lưới kết nối nghiên cứu. Các học giả như GS. Serizawa, PGS.TS. Nogami, ThS. Tsuchiya,  chia sẻ kinh nghiệm thực địa tại miền Nam Việt Nam, cho biết việc tiếp cận tuy thuận lợi về mặt văn hóa nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc xây dựng quan hệ hợp tác nghiên cứu.

·       Về phương pháp luận và xu hướng mới: PGS. TS. Phan Thị Hồng Xuân đặt câu hỏi liên quan đến các phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận mới trong nghiên cứu điền dã về lĩnh vực dân tộc học ở Nhật Bản hiện đại (so với các phương pháp, tiếp cận nghiên cứu truyền thống). Ngoài ra, đối với vấn đề liên quan đến cộng đồng người nước ngoài ở Nhật bản, Nhật Bản hiện đang có quan tâm đối với các hoạt động nghiên cứu về chính sách đa văn hóa không. Về câu hỏi này, GS Kato các các đại biểu tham gia buổi sinh hoạt trao đổi về sự nổi lên của các hướng tiếp cận liên ngành và phương pháp nghiên cứu dân tộc học mới như (dân tộc học đa địa điểm, dân tộc học truyền thông), cũng như mối quan tâm ngày càng tăng đối với nghiên cứu về cộng đồng người Việt ở nước ngoài (trong đó có Nhật Bản).

·       Về thế hệ nghiên cứu: TS. Nguyễn Thị Phương Hảo chia sẻ kinh nghiệm gặp gỡ các học giả Nhật Bản thế hệ trước tại các hội thảo quốc tế, đồng thời đặt vấn đề về sự tiếp nối của những nhà nghiên cứu trẻ ở Nhật Bản về Việt Nam học so với Trung Quốc học, Hàn Quốc học.

·       Về khó khăn khi thực hiện nghiên cứu điền dã: một số khách mời nêu thực tế các thủ tục do sự sáp nhập đơn vị hành chính tại Việt Nam khiến cho các nghiên cứu tại địa phương (như trường hợp tại Hà Tĩnh) gây một số khó khăn nhất định cho quá trình thực hiện nghiên cứu điền dã.

Buổi sinh hoạt khoa học đã diễn ra trong không khí cởi mở, học thuật, góp phần củng cố mối quan hệ hợp tác nghiên cứu giữa các học giả Việt Nam và Nhật Bản trong lĩnh vực Việt Nam học, khu vực học, đồng thời mở ra nhiều gợi ý về hướng nghiên cứu mới cho giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Nhật Bản học, Khoa Đông Phương học. Kết thúc buổi sinh hoạt Khoa học, PGS.TS Phan Thị Hồng Xuân cám ơn chia sẻ của các nhà nghiên cứu Nhật Bản về tình hình nghiên cứu Việt Nam học tại Nhật Bản, đồng thời, bày tỏ mong muốn Khoa Đông Phương sẽ trở thành nơi tiếp nhận, kết nối và hợp tác với các nhà nghiên cứu Nhật Bản ở khu vực miền Nam Việt Nam. Qua đó, góp phần kiến tạo một cây cầu bền vững kết nối hai quốc gia, hai dân tộc Việt Nam - Nhật Bản trong tương lai.

Ngành Nhật Bản học