Toạ đàm khoa học trong nước "Nhà nước tư bản kỹ thuật số và các vấn đề xã hội ở Hoa Kỳ"

Sáng ngày 23/10/2026, Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ phối hợp cùng Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đã tổ chức thành công Tọa đàm khoa học trong nước “Nhà nước tư bản kỹ thuật số và các vấn đề xã hội ở Hoa Kỳ”. Tham dự tọa đàm có sự góp mặt của các chuyên gia, nhà khoa học và lãnh đạo các đơn vị, tiêu biểu như TS. Đặng Xuân Thanh - Nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, PGS.TS. Vũ Tuấn Hưng - Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, TS. Nguyễn Tăng Nghị - Trưởng Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, PGS.TS. Bùi Hồng Hạnh - Giảng viên cao cấp, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN, TS. Nguyễn Thị Oanh - chủ nhiệm nhiệm vụ, TS. Nguyễn Ngọc Mạnh - Phó Tổng biên tập phụ trách Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, TS. Nghiêm Tuấn Hùng - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và An ninh quốc tế, Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ cùng đông đảo các đại biểu, giảng viên và sinh viên.

Tại bài phát biểu đề dẫn, TS. Nguyễn Thị Oanh gửi lời cảm ơn Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế đã phối hợp tổ chức tọa đàm, đồng thời đặt ra câu hỏi thảo luận chính về mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước và các chủ thể tư bản nền tảng, một mối quan hệ phức tạp khi nhà nước đứng trước những thách thức về chống độc quyền, quản lý dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư. Theo TS. Nguyễn Thị Oanh, kinh tế số đang làm xuất hiện những hình thức bất bình đẳng và lệ thuộc mới gắn với tư liệu sản xuất mới. Trên cơ sở đó, tọa đàm tập trung nhận diện sự biến đổi trong vai trò, chức năng và phương thức quản trị của nhà nước Hoa Kỳ dưới tác động của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số cũng như mối quan hệ giữa nhà nước và các tập đoàn công nghệ; làm rõ các mâu thuẫn xã hội nảy sinh từ quá trình số hóa, trong đó nhiều hình thức lao động trong nền kinh tế số không được trả công, từ đó xác định vai trò và chức năng của nhà nước; đồng thời rút ra từ kinh nghiệm Hoa Kỳ những giá trị tham khảo và gợi mở chính sách cho Việt Nam.

Ảnh: TS. Nguyễn Thị Oanh - Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ

Phát biểu với cương vị chủ tọa, PGS.TS. Bùi Hồng Hạnh nhấn mạnh rằng mỗi chúng ta hiện đều đang sống trong chính chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, vì vậy tọa đàm có giá trị lý luận và thực tiễn rất cao đối với mọi vị trí công tác. PGS.TS. Bùi Hồng Hạnh nêu một nghịch lý: người dùng được cung cấp rất nhiều dịch vụ số miễn phí, trong khi các công ty số ngày càng giàu có. Vậy người dùng đã phải trả cái giá nào để có được những dịch vụ đó? Cái giá ấy không phải là tiền mà là dữ liệu cá nhân, trí tuệ và thời gian. Từ đó, đại biểu đặt ra những câu hỏi về tác động xã hội và an ninh, cũng như những thách thức đối với thế giới nói chung.

Ảnh: PGS. TS. Bùi Hồng Hạnh - Giảng viên cao cấp, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN

Mở đầu phần tham luận, TS. Nghiêm Tuấn Hùng trình bày tham luận “Vai trò của Nhà nước trong tiến trình phát triển Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Hoa Kỳ”. Dẫn từ podcast TechLife của BBC về những công nhân gán nhãn dữ liệu, kiểm duyệt nội dung ở các tập đoàn công nghệ lớn bị sa thải và robot hình người đã hỗ trợ phẫu thuật từ xa, tác giả đặt câu hỏi công nghệ đã thay đổi chúng ta như thế nào, và liệu robot có trở thành một lực lượng mới trong phát triển xã hội hay không. Về cách tiếp cận, tham luận bám sát kinh tế chính trị học Mác - Lênin, tập trung vào quyền sở hữu tư liệu sản xuất, bóc lột giá trị thặng dư và việc các tập đoàn khai thác dữ liệu người dùng mà không trả tiền. Theo TS. Nghiêm Tuấn Hùng, chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số mang tính chất độc quyền, tập trung tư bản vào một số tập đoàn lớn và gắn với độc quyền nhà nước. Từ lăng kính kinh tế chính trị quốc tế  và khái niệm quyền lực cấu trúc của Susan Strange, tác giả chỉ ra sự liên kết chặt chẽ giữa khối công và khối tư qua điện toán đám mây và việc kiểm soát ngành bán dẫn. 

Theo tham luận, sự bành trướng của các tập đoàn công nghệ lớn gắn chặt với vai trò hỗ trợ của nhà nước Hoa Kỳ. Do đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, chính phủ đã tài trợ nghiên cứu qua các chương trình quốc phòng, và nhiều công nghệ lõi trong thiết bị thông minh hiện nay bắt nguồn từ đó. Sau đó, nhà nước xây dựng hạ tầng pháp lý với hai đạo luật nhằm giảm rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp. Từ năm 2020, trước đứt gãy chuỗi cung ứng và cạnh tranh Mỹ - Trung, Hoa Kỳ chuyển sang cơ chế can thiệp ẩn, tiêu biểu là đạo luật chip dưới thời Tổng thống Joe Biden cùng các chính sách liên bang về AI. Điều này cho thấy cơ chế thị trường không tự giải quyết được các vấn đề đặt ra, đồng thời minh chứng cho vai trò chủ động, định hướng tích lũy tư bản của nhà nước. Tham luận qua đó chỉ ra bốn vấn đề xã hội nổi cộm: tình trạng độc quyền bất hợp pháp và mức độ tập trung thị trường cao của các nền tảng số, vốn hạn chế sự phát triển công nghệ; việc giám sát và thương mại hóa dữ liệu người dùng khi chưa có đạo luật toàn diện về quyền riêng tư; địa vị thiếu ổn định của lao động nền tảng, khiến họ khó tiếp cận an sinh xã hội; và bất bình đẳng trong tiếp cận về hạ tầng, chi phí, giáo dục và dịch vụ công. 

Khi so sánh với Nhật Bản, TS. Nghiêm Tuấn Hùng nhận định Hoa Kỳ thiên về chủ nghĩa tư bản giám sát, khai thác dữ liệu để cá nhân hóa quảng cáo, còn Nhật Bản chú trọng quản trị dữ liệu. Mô hình kinh tế linh hoạt của Hoa Kỳ đẩy rủi ro sang người lao động, trong khi Nhật Bản hướng nhiều hơn tới an sinh xã hội; trợ cấp xã hội ở Hoa Kỳ thiếu bền vững, còn Nhật Bản hướng đến mọi nhóm dân cư. Dù vậy, tác giả đặt câu hỏi mở liệu mô hình Nhật Bản có thực sự ưu việt hơn. Từ đó, TS. Nghiêm Tuấn Hùng rút ra được kết luận rằng thị trường số luôn có sự can thiệp của nhà nước và nhà nước sẽ lại tiếp tục tái cấu trúc thị trường bằng các công cụ như trợ cấp, thuế. Tuy nhiên, mâu thuẫn cơ bản trong phân phối giá trị vẫn tồn tại, khi phần lớn giá trị thuộc về khu vực tư nhân.

Ảnh: TS. Nghiêm Tuấn Hùng trình bày tham luận “Vai trò của Nhà nước trong tiến trình phát triển Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở Hoa Kỳ”

Tiếp nối chương trình, TS. Nguyễn Tuấn Khanh - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM trình bày tham luận “An ninh hóa và tái phân phối tư bản nền tảng: Vai trò của nhà nước tư bản kỹ thuật số Hoa Kỳ qua trường hợp TikTok (2020-2026)”. Tác giả chỉ ra rằng lực lượng sản xuất ngày nay đã chuyển từ nhà máy, công nhân sang dữ liệu, nền tảng số và AI, từ đó đặt câu hỏi ai thực sự sở hữu những tư liệu sản xuất số này. Tham luận sử dụng ba lăng kính phân tích gồm an ninh hóa thông qua kỹ thuật hóa, giải an ninh hóa mang tính phân phối và nhà nước tư bản kỹ thuật số, trong đó Hoa Kỳ coi TikTok là một vấn đề an ninh quan trọng. Theo TS. Nguyễn Tuấn Khanh, vụ việc TikTok trải qua ba giai đoạn. Ở giai đoạn đầu, nhánh hành pháp nỗ lực cấm ứng dụng bằng các sắc lệnh hành pháp nhưng bị bác bỏ do thiếu cơ sở luật định; đến năm 2021, vấn đề được đưa về khung điều tiết rủi ro tập trung. Đến năm 2024, vụ việc rơi vào điểm nghẽn về chính sách và luật hóa, các biện pháp kỹ thuật được gác lại để chuyển sang đạo luật bảo vệ người dùng. Ở giai đoạn ba, vụ việc chuyển sang giao dịch và dàn xếp thương mại, thông qua chuỗi sắc lệnh hành pháp nhằm hoãn thực hiện, kết quả là 80% cổ phần TikTok thuộc về các nhà đầu tư Mỹ và châm ngòi cho tranh cãi pháp lý. So với Project Texas, có thể thấy rõ sự khác biệt về quyền sở hữu, tức vấn đề an ninh được giải trừ thông qua giao dịch. Từ trường hợp này, tác giả cho rằng mối đe dọa an ninh (cấm hoặc buộc thoái vốn) đã dẫn đến tái phân phối tư bản qua việc chuyển giao cổ phần và doanh thu. Khi các công cụ kỹ thuật số mới trở thành lực lượng sản xuất chủ yếu tạo ra của cải trong tương lai, câu hỏi đặt ra là liệu có sự thay đổi về giai cấp hay không.

Ảnh: TS. Nguyễn Tuấn Khanh trình bày tham luận “An ninh hoá và tái phân phối tư bản nền tảng: Vai trò của Nhà nước tư bản kỹ thuật số Hoa Kỳ qua trường hợp TikTok (2020-2026)”

Ở phần bình luận, TS. Nguyễn Ngọc Mạnh nhận định rằng Việt Nam luôn quan tâm nhìn nhận và đánh giá sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Nếu chỉ tiếp cận theo cách truyền thống thì sẽ có những điểm nghẽn không thể giải thích, và mỗi thời kỳ lại có những dịch chuyển nhất định. Phần thảo luận mở diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến đa chiều. PGS.TS. Nguyễn Ngọc Dung - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đặt câu hỏi trong các vai trò của nhà nước tư bản kỹ thuật số thì vai trò nào là quan trọng nhất; việc độc quyền của các tập đoàn công nghệ lớn có liên quan gì đến cơ sở pháp lý hiện nay của Hoa Kỳ, Hoa Kỳ có để tình trạng độc quyền này tồn tại hay không, và vì sao Hoa Kỳ lại có những hành động cấm TikTok. Từ góc nhìn sử học, TS. Đào Minh Hồng - Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM nhận xét các nghiên cứu còn thiếu vai trò của khoa học lịch sử trong giải quyết vấn đề này, cụ thể là sự thích ứng hay chống đối của nhà nước trước những thay đổi, cũng như chính sách của nhà nước trong mỗi cuộc cách mạng công nghiệp. TS. Đào Minh Hồng cho rằng cách tiếp cận chia theo từng quốc gia là chưa đủ. Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số mang tính xuyên quốc gia, không bó hẹp trong biên giới mỗi nước, nên cần tiếp cận từ góc độ xuyên quốc gia và đa lĩnh vực (kinh tế, chính trị, xã hội, chính sách nhà nước, văn hóa, hệ giá trị, quyền con người) để làm rõ hơn vấn đề.

Ảnh: TS. Đào Minh Hồng - Đại học Kinh tế - Tài chính TP. HCM

Trả lời các câu hỏi, TS. Nghiêm Tuấn Hùng cho rằng nhà nước Hoa Kỳ có ba chức năng chính: cung cấp “vốn mồi” thông qua tài trợ các nghiên cứu cơ bản, tạo ra cơ chế pháp lý và điều tiết xã hội, trong đó chức năng thứ ba chưa thực sự hiệu quả. Về độc quyền, ông cho rằng các tập đoàn công nghệ lớn độc quyền dữ liệu, trong khi nhà nước chưa có đủ đạo luật để ngăn chặn khái niệm độc quyền dữ liệu này. Về TikTok, TS. Nguyễn Tuấn Khanh cho biết Hoa Kỳ đứng trước hai phương án là cấm hoặc quốc hữu hóa. Cấm sẽ gây thiệt hại rất lớn, còn quốc hữu hóa lại đi ngược với bản chất nhà nước tư bản. Vì vậy, giải pháp được lựa chọn là chia sẻ quyền sở hữu tư liệu sản xuất này, giữ cơ cấu sở hữu cho doanh nghiệp tư nhân của Mỹ và bảo đảm nguyên tắc của nhà nước tư bản độc quyền. Trong bối cảnh cạnh tranh, việc giành được phần sở hữu thuộc về quyền của mình là rất quan trọng.

Ảnh: TS. Nghiêm Tuấn Hùng trả lời câu hỏi

Phát biểu kết thúc, TS. Đặng Xuân Thanh nhận xét phiên tọa đàm đã đi sâu hơn vào vai trò của nhà nước trong mọi nền kinh tế, đặc biệt là kinh tế số và Hoa Kỳ. Theo ông, nhà nước có vai trò tập trung quyền lực, cung cấp hàng hóa công, bảo đảm trật tự xã hội và dịch vụ hành chính công. Trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, nhà nước còn phải ổn định hoạt động, bảo đảm không xảy ra thất bại thị trường và thực hiện chức năng bảo hộ. Tuy nhiên, việc nhà nước bảo hộ quyền sở hữu đối với dữ liệu, điện toán đám mây và các nền tảng vẫn còn nhiều tranh cãi. TS. Đặng Xuân Thanh cũng nêu vấn đề phân phối: muốn phân phối thì phải định giá trước, nhưng hiện chưa ai định giá được dữ liệu và chưa có luật xác định dữ liệu có phải là tài sản hay không. Về quan hệ tổ chức sản xuất, các tập đoàn công nghệ lớn gần như chi phối, người dùng không có quyền mặc cả về giá. Theo đó, TS. Đặng Xuân Thanh cũng nêu lên những cảnh báo về bong bóng công nghệ lớn và quyền lực tập trung của các nhóm lợi ích.

Ảnh: TS. Đặng Xuân Thanh - Nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Với các tham luận và trao đổi học thuật đa chiều, Tọa đàm khoa học trong nước “Nhà nước tư bản kỹ thuật số và các vấn đề xã hội ở Hoa Kỳ” đã góp phần làm rõ vai trò của nhà nước trong tiến trình phát triển chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, cũng như những vấn đề xã hội nảy sinh từ độc quyền dữ liệu, quyền riêng tư, lao động nền tảng và bất bình đẳng trong tiếp cận. Qua đó, tọa đàm không chỉ bổ sung cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số mà còn gợi mở những vấn đề quan trọng cho việc nhận diện, so sánh các mô hình phát triển và rút ra bài học tham khảo cho Việt Nam trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Ảnh đầy đủ tại đây:

—
📌 Mọi thắc mắc về chương trình, vui lòng liên hệ:
▸ Ngành Quan hệ Quốc tế: qhqt@hcmussh.edu.vn
📌 Cập nhật thông tin mới nhất về chương trình tại:
▸ Fanpage Ngành Quan hệ Quốc tế: https://www.facebook.com/NganhQHQT/