PGS. HỒ SĨ KHOÁCH – NGƯỜI THẦY Ở BUỔI ĐẦU DỰNG KHOA

PGS. HỒ SĨ KHOÁCH – NGƯỜI THẦY Ở BUỔI ĐẦU DỰNG KHOA

Có những người thầy được nhiều thế hệ nhớ đến qua một bài giảng, một cuốn sách hay một lời chỉ dẫn. Cũng có những người thầy mà tên tuổi đã trở thành một phần trong lịch sử của chính ngôi trường, của một ngành học, của một “mái nhà” mà nhiều thế hệ sau vẫn tiếp tục học tập và trưởng thành. Với Khoa Lịch sử, PGS. Hồ Sĩ Khoách là một người thầy như thế.
Trong hành trình hướng tới Kỷ niệm 50 năm Ngành Lịch sử (1977–2027), khi trở về với những năm tháng đầu tiên của Ban Sử rồi Khoa Lịch sử, tên thầy Hồ Sĩ Khoách luôn gắn với những dấu mốc quan trọng: người phụ trách Ban Sử trong buổi đầu, Chủ nhiệm Khoa Lịch sử đầu tiên, người tham gia gây dựng đội ngũ, tổ chức các bộ môn, đồng thời là một nhà giáo và nhà nghiên cứu gắn bó sâu sắc với Lịch sử Việt Nam.
PGS. Hồ Sĩ Khoách là người con của Quảng Trị, tốt nghiệp đại học năm 1959 và thuộc thế hệ những nhà sử học được đào tạo trong những khóa đầu tiên của nền sử học đại học Việt Nam sau năm 1954. Trước khi vào công tác tại Thành phố Hồ Chí Minh, thầy từng giảng dạy và hoạt động chuyên môn trong lĩnh vực Lịch sử Việt Nam cận – hiện đại. Chính nền tảng ấy đã đưa thầy đến với một nhiệm vụ lớn hơn vào những năm sau ngày đất nước thống nhất: cùng đồng nghiệp xây dựng một cơ sở đào tạo và nghiên cứu lịch sử tại phía Nam.

Từ một Ban Sử chỉ có vài người
Ngày 30/4/1977, Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập trên cơ sở hợp nhất Đại học Văn khoa và Đại học Khoa học. Cùng với sự hình thành của Trường, Ban Sử cũng được tổ chức lại trong điều kiện còn hết sức khiêm tốn. Bộ máy ban đầu chỉ có sáu thành viên, quy mô gần như một bộ môn; thầy Hồ Sĩ Khoách là người phụ trách chung.
Những con số ấy hôm nay nghe thật nhỏ bé, nhưng đặt trong hoàn cảnh lúc bấy giờ lại cho thấy quy mô của công việc mà thế hệ đầu tiên phải đảm nhận. Một đơn vị đào tạo mới cần được gây dựng gần như từ đầu: bổ sung đội ngũ, xây dựng chương trình, tổ chức giảng dạy, tìm kiếm tư liệu, thiết lập các bộ môn và từng bước đáp ứng nhu cầu đào tạo cán bộ Sử học cho Thành phố Hồ Chí Minh cũng như các tỉnh phía Nam.
Cuối năm 1977, Ban Sử có bảy cán bộ. Đến cuối năm 1978, con số ấy tăng lên mười người, gồm cán bộ giảng dạy, nghiên cứu, phục vụ và văn phòng. Từng vị trí được bổ sung, từng môn học được đảm nhiệm, từng lớp sinh viên được hình thành. Khoa Lịch sử sau này đã lớn lên từ chính những bước đi ban đầu giản dị như thế.

Người Chủ nhiệm Khoa đầu tiên
Ngày 10/01/1979 là một dấu mốc đặc biệt. Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh quyết định thành lập Khoa Lịch sử trên cơ sở Bộ môn Sử học, và thầy Hồ Sĩ Khoách được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Khoa đầu tiên.
Hai chữ “đầu tiên” ở đây không chỉ mang ý nghĩa về thứ tự trong danh sách những người từng lãnh đạo Khoa. Đó còn là trách nhiệm của một thế hệ đi trước, khi mọi thứ vẫn đang trong quá trình định hình. Khi đội ngũ còn thiếu, phải tìm cách xây dựng đội ngũ; khi chưa có đủ cán bộ chuyên môn, phải kết nối với các trường, viện và các nhà khoa học trong cả nước; khi tổ chức chưa hoàn chỉnh, phải từng bước tạo dựng nền nếp để một đơn vị non trẻ có thể phát triển bền vững.
Chỉ trong một thời gian ngắn, Khoa đã trưởng thành nhanh chóng. Đến tháng 9/1980, Khoa có 19 cán bộ, công nhân viên, hình thành các tổ bộ môn Lịch sử Việt Nam, Lịch sử thế giới, Dân tộc học và tổ tư liệu. Đến tháng 5/1982, đội ngũ đã tăng lên 32 người; cơ cấu chuyên môn tiếp tục được kiện toàn theo hướng đa ngành với Lịch sử Việt Nam, Lịch sử thế giới, Lịch sử Đảng, Dân tộc học và bộ phận tư liệu.
Đó là thành quả chung của cả một tập thể thầy cô đi mở đường. Trong hành trình ấy, với vai trò người đứng đầu, thầy Hồ Sĩ Khoách là người góp phần kết nối, tổ chức và cùng đồng nghiệp tạo dựng những nền móng đầu tiên cho Khoa.

Người thầy của Lịch sử Việt Nam
Song song với công tác quản lý, thầy Hồ Sĩ Khoách trước hết vẫn là một nhà giáo và nhà nghiên cứu lịch sử. Khi Bộ môn Lịch sử Việt Nam được chính thức thành lập vào đầu thập niên 1980, thầy vừa đảm nhiệm vai trò lãnh đạo Khoa, vừa là người phụ trách Bộ môn.
Trong đội ngũ Lịch sử Việt Nam những năm đầu ấy đã có nhiều cán bộ sau này tiếp tục gắn bó lâu dài với Khoa và trở thành những nhà giáo, nhà nghiên cứu có uy tín. Chính quá trình vừa đào tạo sinh viên, vừa bồi dưỡng cán bộ trẻ đã góp phần hình thành một đội ngũ kế cận cho Khoa Lịch sử trong những thập niên tiếp theo.
Thầy cũng để lại dấu ấn trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam cận – hiện đại, đặc biệt là những vấn đề của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX. Với thầy, công việc quản lý chưa bao giờ tách rời giảng dạy và nghiên cứu; phía sau một người Chủ nhiệm Khoa vẫn luôn là hình ảnh của một người làm sử.

Dấu ấn của người gây dựng thế hệ
Điều một người thầy để lại không chỉ nằm trong những cuốn sách hay những chức vụ từng đảm nhiệm. Giá trị bền lâu hơn còn nằm ở những con người được đào tạo, dìu dắt và tiếp tục công việc sau mình.
Trong những năm thầy Hồ Sĩ Khoách phụ trách Khoa, nhiều cán bộ trẻ được tiếp nhận, bồi dưỡng và trưởng thành. Có người sau này trở thành trưởng bộ môn, trưởng khoa, nhà nghiên cứu; có người đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong Nhà trường và các cơ quan khoa học. Qua từng thế hệ, công việc của những người đi trước được tiếp nối, mở rộng và phát triển.
Bởi vậy, dấu ấn của thầy không chỉ được nhìn thấy trong một nhiệm kỳ lãnh đạo. Nó hiện diện trong chính sự trưởng thành của Khoa, trong đội ngũ kế cận và trong truyền thống đào tạo mà các thế hệ sau tiếp tục vun đắp.
Bên cạnh hoạt động trong Nhà trường, PGS. Hồ Sĩ Khoách còn gắn bó với cộng đồng Sử học Thành phố Hồ Chí Minh. Thầy tham gia Hội Khoa học Lịch sử Thành phố, từng đảm nhiệm những trách nhiệm chuyên môn quan trọng trong giới sử học và được công nhận chức danh Phó Giáo sư năm 1989. Những hoạt động ấy cho thấy phạm vi đóng góp của thầy đã vượt ra ngoài khuôn viên giảng đường, gắn với sự phát triển chung của nghiên cứu và phổ biến tri thức lịch sử ở phía Nam.
Một phần ký ức của “mái nhà Khoa Sử”
Thầy Hồ Sĩ Khoách qua đời năm 2000. Hơn một phần tư thế kỷ đã trôi qua, những sinh viên ngày ấy có người đã trở thành thầy cô, nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý; nhiều người cũng đã nghỉ hưu. Tên trường, tên Khoa, chương trình đào tạo và cơ cấu tổ chức đã nhiều lần thay đổi, nhưng những nền móng được đặt xuống từ buổi đầu vẫn tiếp tục hiện diện trong hành trình phát triển của Khoa.
Khi nhìn lại chặng đường gần nửa thế kỷ, chúng ta càng hiểu rằng lịch sử của một đơn vị không chỉ được viết bằng những cột mốc hay những con số. Lịch sử ấy được làm nên bởi những con người đã dành tuổi trẻ, tri thức và tâm huyết của mình cho một công việc mà đôi khi chính họ cũng chưa thể biết sẽ phát triển đến đâu trong tương lai.
Trong thế hệ ấy có PGS. Hồ Sĩ Khoách – người phụ trách Ban Sử trong những ngày đầu, người Chủ nhiệm Khoa đầu tiên, người thầy của Lịch sử Việt Nam và một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho “mái nhà Khoa Sử”.
Hướng tới 50 năm Ngành Lịch sử (1977–2027), nhắc nhớ về Thầy cũng là một cách để chúng ta trở về với những ngày đầu của Khoa – nơi mọi thứ bắt đầu từ một tập thể rất nhỏ nhưng mang trong mình một niềm tin rất lớn vào giá trị của nghề sử và việc đào tạo những thế hệ làm sử cho đất nước.