Giới thiệu ấn phẩm Văn minh vật chất Phù Nam - Những phát hiện ở Nam Bộ và huyện Cát Tiên (1975-2022)

Năm 1975 nhân dân Việt Nam rất vui mừng và phấn khởi vì đất nước đã được hòa bình, độc lập và thống nhất. Hòa cùng niềm vui chung đó, những nhà khảo cổ học Việt Nam bước vào một giai đoạn nghiên cứu mới với quyết tâm rất cao - đẩy mạnh nghiên cứu khảo cổ học trong thời bình. Đặc biệt là nghiên cứu khảo cổ học vương quốc Champa, nghiên cứu khảo cổ học văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam.

Nghiên cứu khảo cổ học văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam đã bị dừng lại từ sau năm 1945. Bởi không thể nghiên cứu khảo cổ học khi đất nước còn chiến tranh, còn có nhiệm vụ quan trọng nhất của cả dân tộc là giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Sau năm 1975, các nhà khảo cổ học Việt Nam phải kiểm tra lại di sản mà các nhà khảo cổ học trước để lại. Đó là những sách, những báo cáo về diều tra, khảo sát, khai quật khảo cổ, những hiện vật và tài liệu lưu giữ ở Viện Bảo tàng Sài Gòn (nay là Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh) và cũng từ sau năm 1975, nhiều Bảo tàng ở các tỉnh Nam Bộ và Bảo tàng Lâm Đồng được thành lập. Từ năm 1979 đã bắt đầu có những cuộc khảo sát và sau đó là khai quật khảo cổ ở Óc Eo và Nền Chùa (An Giang), sau đó mở rộng khai quật khảo cổ cả Nam Bộ và Cát Tiên (Lâm Đồng).

Năm 1984, Hội thảo Khoa học cấp quốc gia: “Văn hóa Óc Eo và các văn hóa cổ ở đồng bằng sông Mê Kông” được tổ chức ở Long Xuyên (An Giang) và đươc in thành sách năm 1984. Hai mươi năm sau, cuốn sách tổng kết những cuộc khai quật sau năm 1975: “Văn hóa Óc Eo những khám phá mới” của PGS. Lê Xuân Diệm, TS. Đào Linh Côn và Võ Sĩ Khải đã được công bố năm 1995 . Nhân 60 năm phát hiện văn hóa Óc Eo (1944-2004), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã tổ chức Hội thảo Khoa học cấp quốc gia: “Văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam” ở Hội trường Thống nhất (TP. Hồ Chí Minh) năm 2004 và được công bố thành sách năm 2008. Đặc biệt, GS. Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, làm chủ nhiệm đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, qui tựu những nhà nhà khoa học cả nước, nghiên cứu tổng thể về vùng đất Nam Bộ, gồm 11 đề tài khoa học đã được triển khai từ năm 2008. Từ những đề tài nghiên cứu khoa học cơ bản này đã được tổng hợp lại thành báo cáo tổng quan “Quá trình hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ” được nghiệm thu năm 2011 và sau đó được xuất bản thành 2 tập sách “Vùng đất Nam Bộ quá trình hình thành và phát triển” do Phan Huy Lê làm chủ biên và một bộ sách chuyên khảo sâu thành 10 tập, xuất bản năm 2016.

Từ năm 2017 đến năm 2020, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã tổ chức những cuộc khai quật khảo cổ lớn nhất từ trước đến nay ở Óc Eo – Ba Thê và Nền Chùa (An Giang). Kết quả của những cuộc khai quật này đả được công bố thành sách: “Văn hóa Óc Eo những phát hiện mới khảo cổ học tại di tích Óc Eo – Ba Thê và Nền Chùa 2017-2020” vào năm 2022. Chính từ kết quả những cuộc khai quật khảo cổ qui mô cực lớn ở An Giang, là cơ sở vững chắc và rất hấp dẫn, mở ra cơ hội và hội đủ điều kiện cho việc lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Di tích Khảo cổ Óc Eo – Ba thê là Di sản văn hóa thế giới.

Nhóm chúng tôi được Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh giao thực hiện ba đề tài nghiên cứu khoa học loại B về văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam như: “Những di tích Khảo cổ học thời tiền Óc Eo ở Tây Nam Bộ” thực hiện trong 2 năm 2006-2008; “Các trung tâm tôn giáo thuộc văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ” thực hiện trong 2 năm 2010-2012 và đã in thành sách xuất bản năm 2017; “Các tiểu quốc thuộc vương quốc Phù Nam ở Nam Bộ” thực hiện trong 2 năm 2013-2015 và đã in thành sách xuất bản năm 2017. Nhóm chúng tôi cũng thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh như: “Nghiên cứu giải pháp bảo tồn và phát huy di tích khảo cổ học Cát Tiên – Lâm Đồng” của tỉnh Lâm Đồng, thực hiện trong 2 năm 2015-2017 và đã in thành sách “Di tích khảo cổ học Cát Tiên - Nhận diện và phát huy giá trị” xuất bản năm 2019; “Nghiên cứu xây dựng hồ sơ khoa học di tích văn hóa Óc Eo ở tỉnh Đồng Tháp” của tỉnh Đồng Tháp, thực hiện trong 2 năm 2019-2020 và sẽ in thành sách “Di tích và di vật văn hóa Óc Eo ở Đồng Tháp” trong năm 2026.

Năm 2023, nhóm chúng tôi được Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh giao thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học loại B “Văn minh vật chất Phù Nam – Những phát hiện ở Nam Bộ và huyện Cát Tiên (1975-2022)”, thực hiện trong 2 năm 2023-2025 và sẽ in thành sách “Văn minh vật chất Phù Nam – Những phát hiện ở Nam Bộ và Cát Tiên (1975-2022)” trong năm 2026.

Để hoàn thành được công trình “Văn minh vật chất Phù Nam – Những phát hiện ở Nam Bộ và huyện Cát Tiên (1975-2022)”, chúng tôi xin gửi lời cám ơn đến Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế đã tạo điều kiện để nhóm nghiên cứu thực hiện đề tài khoa học này; cám ơn các Ban Quản lý di tích Quốc gia đặc biệt Gò Tháp, Ban Quản lý di tích Óc Eo Gò Thành (tỉnh Đồng Tháp), Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo (tỉnh An Giang), Ban Quản lý Di tích khảo cổ Cát Tiên (tỉnh Lâm Đồng); Bảo tàng các tỉnh ở Nam Bộ và Bảo tàng Lâm Đồng… đã phối hợp, tạo điều kiện, cung cấp tư liệu để chúng tôi thực hiện công trình này; cám ơn Hội đồng đánh giá khoa học đã có nhiều ý kiến quý báu để chúng tôi hoàn thiện kết quả nghiên cứu và động viên khích lệ để ra mắt quyển sách.

Mặc dù đã hết sức nghiêm túc và nỗ lực trong nghiên cứu, song chắc chắn công trình này vẫn còn rất nhiều sai sót. Chúng tôi với tinh thần cầu thị trong môi trường học thuật, mong được sự đóng góp, trao đổi, phê bình của quý bạn đọc, các nhà khoa học, góp phần làm sáng tỏ, bổ khuyết cho những hạn chế của quyển sách trong lần tái bản sau.

                                                                                                                                       TP. Hồ Chí Minh, tháng 6 năm 2026

                                                                                                  TM. Nhóm nghiên cứu

                                                                                                PGS.TS Đặng Văn Thắng